Synesthesia

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Sut y gall rhywun gyda synesthesia gweld llythrennau a rhifau. Mae synesthetwyr ei weld yn union fel y mae pobl eraill (mewn pa bynnag lliw cânt ei ddangos) ond byddant hefyd yn eu canfu ar yr un pryd yn ei liwiau cysylltiedig.

Mae synesthesia yn ffenomen ganfyddiadol lle mae ysgogiad un llwybr synhwyraidd neu wybyddol yn arwain at brofiadau anwirfoddol mewn ail lwybr synhwyraidd neu wybyddol. Gelwir pobl sy'n adrodd hanes gydol oes o brofiadau o'r fath yn synesthetwyr. Mae ymwybyddiaeth o ganfyddiadau synesthetig yn amrywio o berson i berson.[1] Mewn un ffurf gyffredin o synesthesia, a elwir yn synesthesia lliw graffem, ystyrir bod gan lythrennau neu rifau lliw cynhenid.[2][3] Mewn synesthesia dilyniant gofodol, mae gan rifau, misoedd y flwyddyn, neu ddyddiau'r wythnos union leoliadau yn y gofod (er enghraifft, gall 1980 fod "ymhellach i ffwrdd" na 1990), neu gallant ymddangos fel map tri dimensiwn (clocwedd neu wrthglocwedd).[4][5] Gall cysylltiadau synesthetig ddigwydd mewn unrhyw gyfuniad ac unrhyw nifer o synhwyrau neu lwybrau gwybyddol.[6]

Nid ydym yn gwybod llawr am sut y mae synesthesia yn datblygu. Awgrymwyd bod synesthesia yn datblygu yn ystod plentyndod pan fydd plant yn ymgysylltu'n ddwys â chysyniadau haniaethol am y tro cyntaf.[7] Mae'r rhagdybiaeth hon - y cyfeirir ati fel rhagdybiaeth gwactod semanteg - yn esbonio pam mai'r ffurfiau mwyaf cyffredin o synesthesia yw lliw graffem, a dilyniant gofodol. Fel rheol, dyma'r cysyniadau haniaethol cyntaf y mae systemau addysgol yn gofyn i blant eu dysgu.

Cydnabuwyd anawsterau wrth ddiffinio synesthesia.[8][9] Mae llawer o wahanol ffenomenau wedi'u cynnwys yn y term synesthesia ("undeb y synhwyrau"), ac mewn sawl achos mae'n ymddangos bod y derminoleg yn anghywir. Gall term mwy cywir ond llai cyffredin fod yn ideasthesia.

Yr achos cynharaf o synesthesia a gofnodwyd yw o'r academydd a'r athronydd o Brifysgol Rhydychen John Locke, a wnaeth, ym 1690, adroddiad am ddyn dall a ddywedodd iddo brofi'r lliw ysgarlad pan glywodd sŵn utgorn. Fodd bynnag, mae anghytuno os ddisgrifiodd Locke enghraifft wirioneddol o synesthesia neu a oedd yn defnyddio trosiad.[10] Daeth y cyfrif meddygol cyntaf gan y meddyg Almaeneg, Georg Tobias Ludwig Sachs ym 1812.[11][12] Daw'r term o'r Roeg Hynafol σύν syn, "gyda'n gilydd", ac αἴσθησις aisthēsis, "teimlad".[13]

Mathau[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae dau fath cyffredinol o synesthesia:

  • synesthesia tafluniol: pobl sy'n gweld lliwiau, ffurfiau neu siapiau gwirioneddol wrth gael eu hysgogi (y fersiwn o synesthesia a ddeallir yn eang).
  • synesthesia cysylltiadol: pobl sy'n teimlo cysylltiad cryf ac anwirfoddol iawn rhwng yr ysgogiad a'r ymdeimlad y mae'n ei sbarduno.

Er enghraifft, mewn cromesthesia (sain i liw), gall taflunydd glywed trwmped, a gweld triongl oren yn y gofod, tra gallai cysylltydd glywed trwmped, a meddwl yn gryf iawn ei fod yn swnio'n "oren". Gall synesthesia ddigwydd rhwng bron unrhyw ddau synnwyr neu foddau canfyddiadol, a phrofodd o leiaf un synesthetwr, Solomon Shereshevsky, synesthesia a oedd yn cysylltu'r pum synnwyr. Nodir mathau o synesthesia trwy ddefnyddio'r nodiant x → y, lle x yw'r "ysgogwr" neu'r profiad sbarduno, ac y yw'r profiad "cyfredol" neu ychwanegol. Er enghraifft, byddai gweld llythrennau a rhifau canfyddedig (a elwir gyda'i gilydd yn raffem) fel lliw yn cael eu nodi fel synesthesia graffem → lliw. Yn yr un modd, pan fydd synesthetwyr yn gweld lliwiau a symudiad o ganlyniad i glywed tonau cerddorol, byddai'n cael ei nodi fel synesthesia tôn → (lliw, symudiad).

Er y gall bron pob cyfuniad rhesymegol posibl o brofiadau ddigwydd, mae sawl math yn fwy cyffredin nag eraill:

  • Synesthesia lliw-graffem (graffem → lliw)
  • Cromesthesia (sain → lliw)
  • Synesthesia dilyniant gofodol (rhifau → gofod)
  • Synesthesia cyffyrddol-clywedol (sain → cyffwrdd)
  • Personoli trefnol ieitheg (dilyniannau → personoliaethau)
  • Misphonia (sain → teimladau negatif)
  • Synesthesia drych-cyffwrdd (teimlo synnwyr cyffwrdd pobl eraill)
  • Synesthesia blasol-geirfaol (sain → blas)

Diagnosis[golygu | golygu cod y dudalen]

Er ei fod yn aml yn cael ei alw'n "gyflwr niwrolegol," nid yw synesthesia wedi'i restru yn y DSM-IV na'r ICD gan nad yw fel arfer yn ymyrryd â gweithrediad dyddiol arferol.[14] Yn wir, mae'r rhan fwyaf o synesthetwyr yn nodi bod eu profiadau yn niwtral neu hyd yn oed yn ddymunol. Fel traw perffaith, dim ond gwahaniaeth mewn profiad canfyddiadol yw synesthesia.

Mae amseroedd ymateb ar gyfer atebion sy'n gydnaws â lliwiau awtomatig synesthetwr yn fyrrach na'r rhai y mae eu hatebion yn anghydweddol.

Mae nifer o brofion yn bodoli ar gyfer synesthesia. Mae gan bob math cyffredin brawf penodol. Wrth brofi am synesthesia lliw graffem rhoddir prawf gweledol. Dangosir llun i'r person sy'n cynnwys llythrennau a rhifau du. Bydd synesthetwr yn cysylltu'r llythrennau a'r rhifau â lliw penodol. Mae prawf clywedol yn ffordd arall o brofi am synesthesia. Mae sain yn cael ei droi ymlaen a bydd un naill ai'n ei adnabod gyda blas, neu'n gweld siapiau. Mae'r prawf sain yn cydberthyn â cromesthesia (synau â lliwiau). Gan fod pobl yn cwestiynu a yw synesthesia wedi'i glymu i'r cof ai peidio angen "ailbrofi" unwaith eto. Mewn un prawf rhoddir set o wrthrychau i rywun a gofynnir iddo aseinio lliwiau, blasau, personoliaethau neu fwy iddynt. Ar ôl cyfnod o amser, cyflwynir yr un gwrthrychau a gofynnir i'r unigolyn eto wneud yr un dasg. Mae'r synesthetwr yn gallu aseinio'r un nodweddion, oherwydd mae gan y person hwnnw gysylltiadau niwral parhaol yn yr ymennydd, yn hytrach nag atgofion o wrthrych penodol. Mae un dull, a elwir y prawf "test-retest", sy'n ailbrofi ar ôl cyfnodau hir, yn defnyddio ysgogiadau o enwau lliw, neu dewisydd lliw ar sgrin cyfrifiadur sy'n darparu 16.7 miliwn o ddewisiadau. Mae synesthetwyr yn gyson yn sgorio tua 90% ddibynadwyedd ar y cysylltiadau, hyd yn oed gyda blynyddoedd rhwng profion. Mewn cyferbyniad, mae pobl nad ydynt yn synesthetwyr yn sgorio dim ond 30-40%, hyd yn oed gyda dim ond ychydig wythnosau rhwng profion a rhybudd y byddent yn cael eu hailbrofi.

Efallai y bydd synesthetwr yn gweld y panel chwith fel y panel ar y dde.

Mae synesthetwyr lliw graffem, fel grŵp, yn rhannu hoffterau arwyddocaol ar gyfer lliw pob llythyren (ee mae A yn tueddu i fod yn goch; mae O yn tueddu i fod yn wyn neu'n ddu; mae S yn tueddu i fod yn felyn ac ati.) Serch hynny, mae amrywiaeth fawr mewn mathau o synesthesia, ac o fewn pob math, mae unigolion yn adrodd gwahanol sbardunau ar gyfer eu teimladau a dwyster gwahanol eu profiadau. Mae'r amrywiaeth hon yn golygu bod diffinio synesthesia mewn unigolyn yn anodd, ac nid yw'r mwyafrif o synesthetwyr yn gwbl ymwybodol bod enw ar gyfer eu profiadau.

Mae'r niwrolegydd Richard Cytowic yn nodi'r meini prawf diagnostig canlynol ar gyfer synesthesia yn ei lyfr rhifyn cyntaf . Fodd bynnag, mae'r meini prawf yn wahanol yn yr ail lyfr:

  1. Mae synesthesia yn anwirfoddol ac yn awtomatig.
  2. Mae canfyddiadau synesthetig yn cael eu hymestyn yn ofodol, sy'n golygu bod ganddyn nhw ymdeimlad o "leoliad" yn aml. Er enghraifft, mae synesthetwyr yn siarad am "edrych ar" neu "fynd i" le penodol i roi sylw i'r profiad.
  3. Mae canfyddiadau synesthetig yn gyson ac yn generig (h.y. yn syml yn hytrach na darluniadol).
  4. Mae synesthesia yn hynod o gofiadwy.
  5. Mae synesthesia llawn effeithiau.

Roedd achosion cynnar Cytowic yn cynnwys unigolion y rhagamcanwyd eu synesthesia yn blwmp ac yn blaen y tu allan i'r corff (e.e. ar "sgrin" o flaen eu hwynebau). Dangosodd ymchwil ddiweddarach fod allanoli mor amlwg yn digwydd mewn lleiafrif o synesthetwyr. Gan fireinio'r cysyniad hwn, gwahaniaethodd Cytowic ac Eagleman rhwng "lleoleiddwyr" ac "an-leoleiddwyr" i wahaniaethu rhwng y synesthetwyr hynny y mae gan eu canfyddiadau ymdeimlad pendant o ansawdd gofodol oddi wrth y rhai nad oes gan eu canfyddiadau yr ansawdd hyn.

Ymchwil[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae profion fel hyn yn dangos nad yw pobl yn atodi synau i siapiau gweledol yn fympwyol. Pan roddir dewis i bobl rhwng y geiriau "Bouba" a "Kiki", gelwir y siâp chwith bron bob amser yn "Kiki" tra bod y dde yn cael ei galw'n "Bouba"

Mae ymchwil ar synesthesia yn codi cwestiynau ynglŷn â sut mae'r ymennydd yn cyfuno gwybodaeth o wahanol ddulliau synhwyraidd.

Enghraifft o hyn yw'r effaith bouba/kiki. Mewn arbrawf a ddyluniwyd yn gyntaf gan Wolfgang Köhler, gofynnir i bobl ddewis pa un o ddau siâp a enwir yn bouba a pha un a enwir yn kiki. Dewisir kiki ar gyfer y siâp onglog, a bouba ar gyfer yr un crwn, 95-98% o'r amser. Dangosodd unigolion ar ynys Tenerife ffafriaeth debyg rhwng siapiau o'r enw takete a maluma. Mae hyd yn oed plant 2.5 oed (rhy ifanc i'w darllen) yn dangos yr effaith hon. Mae ymchwil yn dangos y gallai cefndir o effaith hon weithredu math o ideasthesia.[15]

Gobaith ymchwilwyr yw y bydd astudio synesthesia yn darparu gwell dealltwriaeth o ymwybyddiaeth a'i chydberthynas niwral. Yn benodol, gallai synesthesia fod yn berthnasol i broblem athronyddol qualia,[16] ystyried bod synesthetwyr yn profi qualia ychwanegol (ee, sain lliw). Efallai y bydd mewnwelediad pwysig ar gyfer ymchwil qualia yn dod o'r canfyddiadau bod gan synesthesia briodweddau ideasthesia,[8] sydd wedyn yn awgrymu rôl hanfodol prosesau cysyniadu wrth gynhyrchu qualia.[7]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Campen, Cretien van (2009) "The Hidden Sense: On Becoming Aware of Synesthesia" TECCOGS, vol. 1, pp. 1–13."Archived copy" (PDF). Archifwyd o y gwreiddiol (PDF) ar 8 July 2009. Cyrchwyd 18 February 2009.CS1 maint: Archived copy as title (link)
  2. "Anomalous perception in synesthesia: a cognitive neuroscience perspective". Nature Reviews Neuroscience 3 (1): 43–52. January 2002. doi:10.1038/nrn702. PMID 11823804.
  3. "Neurocognitive mechanisms of synesthesia". Neuron 48 (3): 509–20. November 2005. doi:10.1016/j.neuron.2005.10.012. PMID 16269367.
  4. Galton F (1880). "Visualized Numerals". Nature 21 (543): 494–5. doi:10.1038/021494e0. https://zenodo.org/record/1429243.
  5. "Images of numbers, or "When 98 is upper left and 6 sky blue"". Cognition 44 (1–2): 159–96. August 1992. doi:10.1016/0010-0277(92)90053-K. PMID 1511585.
  6. "How Synesthesia Works". HowStuffWorks. 1970-01-01. Cyrchwyd 2016-05-02.
  7. 7.0 7.1 Mroczko-Wąsowicz A.; Nikolić D. (2014). "Semantic mechanisms may be responsible for developing synesthesia". Frontiers in Human Neuroscience 8: 509. doi:10.3389/fnhum.2014.00509. PMC 4137691. PMID 25191239. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4137691.
  8. 8.0 8.1 Nikolić D (2009). "Is synaesthesia actually ideaesthesia? An inquiry into the nature of the phenomenon". Proceedings of the Third International Congress on Synaesthesia, Science & Art, Granada, Spain, April 26–29. http://www.danko-nikolic.com/wp-content/uploads/2011/09/Synesthesia2009-Nikolic-Ideaesthesia.pdf.
  9. Simner J (2012). "Defining synaesthesia". British Journal of Psychology 103 (6): 1–15. doi:10.1348/000712610X528305. PMID 22229768. https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/12435588/Defining_synaesthesia.pdf.
  10. Jewanski, Jörg; Day, Sean A.; Ward, Jamie (2009). "A Colorful Albino: The First Documented Case of Synaesthesia, by Georg Tobias Ludwig Sachs in 1812". Journal of the History of the Neurosciences: Basic and Clinical Perspectives 18 (3): 293–303. doi:10.1080/09647040802431946. PMID 20183209. https://www.researchgate.net/publication/41563417.
  11. Herman, Laura M. (2018-12-28). "Synesthesia". Encyclopaedia Britannica. Cyrchwyd 2019-01-25.
  12. Konnikova, Maria (2013-02-26). "From the words of an albino, a brilliant blend of color". Scientific American. Archifwyd o y gwreiddiol ar 2016-09-20. Cyrchwyd 2019-01-25.
  13. Ward, Ossian (10 June 2006) The man who heard his paint box hiss in The Telegraph. Retrieved 3 December 2018
  14. Hubbard, Edward (June 2007). "Neurophysiology of synesthesia". Curr Psychiatry Rep 9 (3): 193–9. doi:10.1007/s11920-007-0018-6. PMID 17521514. http://www.hal.inserm.fr/inserm-00150599/document.
  15. Gómez Milán E.; Iborra O.; de Córdoba M.J.; Juárez-Ramos V.; Artacho Rodríguez; Rubio J.L. (2013). "The Kiki-Bouba effect: A case of personification and ideaesthesia". Journal of Consciousness Studies 20 (1–2): 84–102.
  16. "Implications of synaesthesia for functionalism: Theory and experiments". Journal of Consciousness 9 (12): 5–31. 2002.