Siarter y Goedwig

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
 Rhybudd! Broom icon.png Mae angen cywiro iaith yr erthygl hon.
Beth am fynd ati i'w chywiro?

Dyma restr o erthyglau i'w cywiro: Tudalennau â phroblemau ieithyddol.

Siarter y Goedwig, ailgyhoeddiad 1225, a ddelir gan y Llyfrgell Brydeinig

Siarter y Goedwig,1217 (Lladin: Carta Foresta) yw'r siarter a ailsefydlodd hawliau rhyddfreinied i fynediad i'r goedwig frenhinol a gafodd eu erydu gan William y Gorchfygwr a'i etifeddion. Roedd llawer o'i ddarpariaethau yn gweithredu am ganrifoedd wedi hynny.[1] Cafodd ei selio yn Lloegr yn wreiddiol gan y Brenin Harri III yn ei ieuenctid, o dan raglywiaeth William Marshall, Iarll 1af Penfro.[2] Roedd mewn sawl ffordd yn gyd ddogfen i'r Magna Carta, ac yn unioni rhai cymwysiadau o'r Gyfraith Goedwig Eingl-normanaidd a gafodd eu hymestyn a'u cam-drin gan William Rufus.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Roedd "coedwig"[3] i'r Normaniaid yn golygu ardal gaeedig lle roedd gan y brenin (neu apendefig arall weithiau) hawliau unigryw i anifeiliaid yr helfa a'r porfa ("fert") roeddent yn bwydo arnynt.[4] Nid oedd yn cynnwys coed yn unig, ond hefyd yn cynnwys darnau mawr o rostir, glaswelltir a gwlypdiroedd, cynnyrch bwyd, pori ac adnoddau eraill. Daeth tiroedd yn fwyfwy cyfyngedig wrth i'r Brenin Richard a'r Brenin John ddynodi ardaloedd mwy fwy fel coedwig frenhinol. Ar ei raddau ehangaf, roedd coedwig frenhinol yn gorchuddio tua thraean o dir deheudir Lloegr.[4] Felly daeth yn galedi cynyddol i'r bobl gyffredin ceisio ffermio, chwilota, a defnyddio'r tir yr oeddent yn byw arno fel arall.

Cyhoeddwyd Siarter y Goedwig ar 6 Tachwedd 1217 yn Eglwys Gadeiriol St Paul, Llundain,[5] fel siarter ategol i Magna Carta yr oedd wedi esblygu ohoni. Ailgyhoeddwyd ef yn 1225[6] gyda nifer o fân newidiadau i'w eiriau, ac yna ymunwyd â'r Magna Carta yng Nghadarnhad y Siarteri ym 1297.[7]

Ar adeg pan oedd coedwigoedd brenhinol yn ffynhonnell tanwydd, o bosibl mwyaf pwysig, ar gyfer coginio, gwresogi a diwydiannau fel llosgi siarcol, ac o hawliau mor sylfaenol â mesobr (porfa i'w moch), estover (casglu coed tân), porfelaeth (pori), neu hawl torri mawn (torri tyweirch ar gyfer tanwydd).[8] Roedd y siarter hon bron yn unigryw wrth ddarparu rhywfaint o ddiogelwch economaidd i ddynion rhydd oedd yn defnyddio'r goedwig i chwilota am fwyd ac i bori eu hanifeiliaid. Mewn cyferbyniad â'r Magna Carta, a oedd yn delio â hawliau barwniaid, fe adferodd i’r dyn cyffredin rai hawliau, breintiau ac amddiffyniadau go iawn yn erbyn cam-drin y bendefigaeth.[9] Am nifer o flynyddoedd fe'i hystyriwyd fel datblygiad o arwyddocâd mawr yn hanes cyfansoddiadol Lloegr, gyda'r rheithiwr mawr o'r ail ganrif ar bymtheg Syr Edward Coke yn cyfeirio ato ynghyd â'r Magna Carta fel Siarteri Rhyddid Lloegr,[4] a Syr William Blackstone yn nodi yn y ddeunawfed ganrif:

"Does dim rheolaeth yn rhan hynafol ein hanes Saesnig mwy diddorol na phwysicach, na … siarteri rhyddid, wedi eu henwi yn bwysleisiol fel Y SIARTER FAWR a SIARTER Y GOEDWIG …"[10]

Cynnwys[golygu | golygu cod y dudalen]

Coedwig ganoloesol, o Livre de chasse (1387) gan Gaston III, Cyfrif Foix.

Roedd pennod gyntaf y Siarter yn amddiffyn porfa gyffredin yn y goedwig i bawb sy'n "gyfarwydd â hi", ac roedd pennod naw yn darparu "i bob dyn porfela ei bren yn y goedwig fel y mae'n dymuno".[4] Ychwanegodd "O hyn ymlaen gall pob dyn rhydd, yn ei goed neu ar ei dir sydd ganddo yn y goedwig, greu melin, helfa pysgod, pwll, pwll marl, ffos, neu âr mewn tir wedi'i drin y tu allan i guddfannau, ar yr amod bod ni roddir anaf i unrhyw gymydog." Adferodd y Siarter yr ardal a ddosbarthwyd fel "coedwig" i'r ardal yn amser Harri II.

Diddymodd cymal 10 y gosb eithaf (ac anffurfio fel cosb lai) am ddal ceirw, er bod troseddwyr yn dal i gael dirwyon neu garchar.[11] Sefydlwyd 'llysoedd coedwyr' arbennig o fewn y coedwigoedd i orfodi deddfau'r siarter.

Datblygiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Erbyn amseroedd y Tuduriaid, roedd y rhan fwyaf o'r deddfau yn amddiffyn y pren mewn coedwigoedd brenhinol yn bennaf. Fodd bynnag, parhaodd rhai cymalau yn Neddfau Coedwigoedd i weithredu tan y 1970au, ac mae'r llysoedd arbennig yn dal i fodoli yn y Goedwig Newydd a Fforest y Ddena. Yn y modd hwn, y Siarter oedd y statud a pharhaodd i weithredu yn Lloegr am yr amser hiraf (rhwng 1217 a 1971). Fe'i disodlwyd yn y pen draw gan Ddeddf Creaduriaid Gwyllt a Deddfau Coedwig 1971.

I nodi 800 mlwyddiant Siarter y Goedwig, yn 2017 ymunodd Coed Cadw a mwy na 50 o sefydliadau traws-sector eraill i greu a lansio Siarter ar gyfer Coed, Coedwigoedd a Phobl, gan adlewyrchu'r berthynas fodern â choed a choedwigoedd a'r dirwedd i bobl yn y DU.[12]

Copïau sydd wedi goroesi[golygu | golygu cod y dudalen]

Dau gopi yn unig o Siarter y Goedwig 1217 sydd wedi goroesi, yn perthyn i Eglwys Gadeiriol Durham ac Eglwys Gadeiriol Lincoln. Mae copi Lincoln fel arfer yn cael ei arddangosyng Nghromgell Magna Carta David PJ Ross yng Nghastell Lincoln, ynghyd â chopi Lincoln o'r Magna Carta. Llwyddwyd i achub llawysgrif o ailgyhoeddiad 1225 rhag ei ddinistrio, o drwch blewyn, ym 1865 ac mae bellach ar gael yn y Llyfrgell Brydeinig (Add. Ch. 24712).[13]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  • GC Homans, English Villagers of the Thirteenth Century (1941)
  • H Rothwell, English Historical Documents 1189–1327 (1995)
  • Henry III's Charter of the Forest: facsimile and translation
  • "William Marshal earl of Pembroke, ruler of us and of our kingdom" is mentioned by name.
  • A term derived from the Latin "foris", a door or gate.
  • 4.0 4.1 4.2 4.3 Geraldine van Buren, "Take Back Control: A new Commons Charter for the twenty-first century is overdue, 800 years after the first": in Times Literary Supplement, 10 March 2017, pp. 23–25.
  • Rothwell, Harry English Historical Documents 1189–1327 (1995) p337
  • Rothwell, Harry English Historical Documents 1189–1327 (1995) p347
  • Rothwell, Harry English Historical Documents 1189–1327 (1995) p485
  • George C. Homans, English Villagers of the Thirteenth Century, 1941.
  • "Forests and Chases: Henry III's Charter of the Forest". St John's College Oxford. Cyrchwyd 7 May 2010.
  • William Blackstone, "Tracts, chiefly relating to the antiquities and laws of England". Cyrchwyd 7 August 2018. (Oxford 1771) p283.
  • cl 10 read, “No one shall henceforth lose life or limb because of our venison, but if anyone has been arrested and convicted of taking venison he shall be fined heavily if he has the means; and if he has not the means, he shall lie in our prison for a year and a day...”
  • "The Charter for Trees, Woods and People". Cyrchwyd 25 July 2017.
  • Harrison, Julian. "How The Forest Charter Was Saved From Destruction". Medieval manuscripts blog. Cyrchwyd 12 July 2017.