Plaid Genedlaethol Cymru

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search

Plaid Genedlaethol Cymru oedd y blaid wleidyddol Gymreig a ddatblygodd yn ddiweddarach i fod yn Blaid Cymru. Sefydlwyd Plaid Cenedlaethol Cymru ar 5 Awst 1925 yng Ngwesty Maes Gwyn, Pwllheli, pan ddaeth Mudiad Cymreig a Byddin Ymreolwyr Cymreig ynghyd. Hugh Robert Jones, teithiwr masnachol o Ddeiniolen a sefydlodd Mudiad Cymreig yng Nghaernarfon ym Medi 1924. Sefydlwyd y Mudiad Cymreig ym Mhenarth yn Ionawr 1924 gan Saunders Lewis, Ambrose Bebb, a Griffith John Williams a'i wraig, Elizabeth. Ymhlith yr aelodau cynnar yr oedd yr hanesydd Ambrose Bebb a'r llenor Kate Roberts.

Yn 1926 daeth Saunders Lewis yn llywydd cyntaf y blaid ac arosodd yn y swydd tan 1939; ef oedd yn bennaf gyfrifol am gyfeiriad y blaid yn y cyfnod hwn. Bychan oedd ei hapel ar y dechrau, ac yn gyfyngedig i raddau i'r Gymru Gymraeg. Rhoddwyd y pwyslais ar ennill grym trwy'r cynghorau sir gan wrthod ymladd etholiadau seneddol. Roedd agweddau pendefigaidd Saunders yn amhoblogaidd a dechreuodd rhai weld tueddiadau Ffasgaidd yn ei syniadau. Drwgdybiwyd ef ymhellach pan ymunodd â'r Eglwys Babyddol yn 1932.

Newidiwyd yr enw i Blaid Cymru, a dan lywyddiaeth Gwynfor Evans daeth y blaid yn fwy o ddylanwad ym mywyd gwleidyddol Cymru.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

Gellir gwrando ar ddarlith gan yr Athro E. Wyn James, ‘“Gweld gwlad fawr yn ymagor”: breuddwyd cyffrous G. J. Williams a Saunders Lewis’, yma: http://www.hanesplaidcymru.org/english-cofio-yr-athro-griffith-john-williams-ai-wraig-elizabeth/.

M