Hypatia

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Hypatia
Ganwydc. 360 Edit this on Wikidata
Alexandria Edit this on Wikidata
Bu farwMawrth 415 Edit this on Wikidata
o blingiad Edit this on Wikidata
Alexandria Edit this on Wikidata
DinasyddiaethRhufain hynafol Edit this on Wikidata
Galwedigaethmathemategydd, athronydd, seryddwr, ysgrifennwr, dyfeisiwr Edit this on Wikidata
Prif ddylanwadPlaton, Plotinus, Aristoteles, Theon of Alexandria, Diofantos, Ptolemi Edit this on Wikidata
Mudiadneo-Platoniaeth Edit this on Wikidata
TadTheon of Alexandria Edit this on Wikidata

Roedd Hypatia, a aned tua 350-370 ac a fu farw 415 OC yn athronydd Helenistaidd a Phlatonaidd ac yn seryddwraig a mathemategydd, a oedd yn byw yn Alexandria, yr Aifft.[1]

Roedd hi'n feddyliwr amlwg o ysgol athroniaeth y Plato Newydd yn Alexandria, lle bu'n dysgu athroniaeth a seryddiaeth.

Hi yw'r mathemategydd benywaidd cyntaf y mae ei bywyd wedi'i gofnodi'n eithaf trylwyr. Roedd Hypatia'n enwog yn ei oes ei hun fel athro gwych a chynghorydd doeth. Mae'n hysbys ei bod wedi ysgrifennu sylwebaeth ar waith Diophantus, sef Arithmetica.[2]

Er mai Pagan ydoedd, roedd hi'n oddefgar tuag at Gristnogion gan ddysgu llawer o fyfyrwyr Cristnogol, gan gynnwys Synesius, a ddaeth yn esgob Ptolemais. Mae ffynonellau hynafol yn cofnodi bod Hypatia yn cael ei pharchu gan Baganiaid a Christnogion fel ei gilydd a bod hi ganddi ddylanwad mawr dros uchelwyr elitaidd, gwleidyddol Alexandria. Tua diwedd ei hoes, rhoddodd Hypatia gyngor i Orestes, rhaglaw Rhufeinig Alexandria, a oedd yng nghanol brwydr wleidyddol â Cyril, esgob Alexandria. Lledaenodd sibrydion yn ei chyhuddo o atal Orestes rhag cymodi â Cyril ac, ym Mawrth 415 OC, llofruddiwyd Hypatia gan dorf o Gristnogion a arweiniwyd gan ddyn o'r enw Pedr.

Syfrdanwyd yr ymerodraeth Rufeinig gan farwolaeth Hypatia, a'i thrawsnewid yn "ferthyr i athroniaeth", gan ddylanwadu ar y athronwyr y Plato Newydd i fod yn fwy gwrth-Gristnogol. Yn ystod yr Oesoedd Canol, ystyriwyd Hypatia yn symbol o rinweddau Cristnogol.

Sgwennodd Hypatia esboniad o waith Perga ar drychiadau conig

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Petta, Adriano; Colavito, Antonino (2009). Hypatia, scientist of Alexandria, 8th Mawrth 415 A.D. Lampi di stampa.CS1 maint: ref=harv (link)
  2. Krebs, Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries; The Cambridge Dictionary of Philosophy; ail argraffiad, Cambridge University Press, 1999: "Greek Neoplatonist philosopher who lived and taught in Alexandria."