Eglwys Sant Baglan, Llanfaglan

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Eglwys Sant Baglan
St Baglans Church 08.JPG
Math eglwys Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 13G Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Sir Llanfaglan Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Cymru Cymru
Cyfesurynnau 53.121°N 4.3095°W Edit this on Wikidata
Statws treftadaeth adeilad rhestredig Gradd I Edit this on Wikidata
Cysegrwyd i Saint Baglan Edit this on Wikidata
Manylion

Mae Eglwys Sant Baglan neu Hen Eglwys Llanfaglan fel y gelwir yn lleol yn eglwys ym mhentref Llanfaglan tua 3 cilometr i'r de o Gaernarfon.

Mae'r eglwys fach hynod hon yn sefyll ar fryn yn edrych dros draeth Y Foryd a bae Caernarfon. Mae yma olygfa hynod o draw am fynyddoedd Eryri fel y Wyddfa, Crib Nantlle yr Eifl ac Ynys Llanddwyn. Dyma le i'r enaid gael llonydd. Cyfeirnod Grid SH455606.

Yr Adeilad[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae rhan hynaf, sef corff yr eglwys yn dyddio o tua'r 13g, fe godwyd y rhan deheuol yn ystod hanner cyntaf yr 16g, gallwn weld tystiolaeth o hyn o'r ategion tô (windbrace) gyda cromlin ynddynt. Gwelir rhain mewn adeiladau eraill yn Eryri yn y cyfnod hwn (llyfr Darganfod Tai Eryri, gan y Comisiwn Henebion). Fe ddychwelwyd y rhan dwyreiniol, sef yr allor a'i ail godi tua 1801-05. Cyn hyn roedd yr allor yn gylach nag ydio rwan, sylwch ar y wal ogleddol, gwelwch fod yma gerrig wedi eu trin wedi eu defnyddio yma, mae rhain wedi dod o gastell Caernarfon. Sylwch hefyd ar yr uniad yn y wal. Yr adeg yma fe godwyd porth yr eglwys.

Porth yr Eglwys

Tua 1801 i 1805 y codwyd hwn, nid oedd porth yma yn 1788. Er bod y gwaith coed yn llawer hyn, coed o do yr hen allor gwelwn yma. Sylwch ar y ddwy garreg fedd gyda chroes Geltaidd, sydd wedi eu defnyddio fel silff a lintel i'r bwlch ar yr ochr chwith. wrth fynd i mewn i'r eglwys. Mae'r garreg isaf gyda cerflun cwch arni ac mae wedi ei naddu yn yr un cyfnod a'r groes, a dim ond croes Geltaidd sydd ar y garreg wedi defnyddio fel lintel Ond nid dyma'r unig ferswin o'r porth yma. Pan welodd gwr o Awstralia lun o'r porth yma, fe gododd porth ei du o'r un patrwm ag un Llanfaglan.

Y Faen Bedydd[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae hwn yn dyddio o'r 14g, ac un o chwech yng Nghymru, gyda saith ochr iddi. Mae'r saith ochr yn dynodi y saith sacrament. Sylwch mai wyth ochr sydd i'r caead, daeth hwn o'r eglwys newydd ar ôl iddi gau yn yr 1980'au. Gwnaethpwyd y caead hwn gan Mr Lort o'r Bontnewydd yn 1935, i gofio am ei wraig. Cyn hyn caead crwn oedd i'r faen, (Llyfr An Inventory of Ancient Monuments in Caernarfonshire. Nash Williams)

Y Pulpud[golygu | golygu cod y dudalen]

Gwelwn mai 1767 yw'r dyddiad ar y pulpud, ond nid oedd yna bulpud yn yr eglwys ar gynllun "Terrier" yr eglwys yn 1788. Y gred heddiw bod hwn wedi dod o Eglwys Sant Gwyndaf, yn Dinas Llanwnda pan gafodd honno ei ail adeiladu yn ystod y 19g.

Carreg Fedd[golygu | golygu cod y dudalen]

Uwchben y drws, mae carreg fedd wedi ei ail ddefnyddio fel lintel. Mae hon yn dyddio o ddiwedd y 5ed i ddechrau'r 6ed ganrif, ac yn un bwysig iawn. Y geiriau wedi eu naddu arni yw Fili Lovernii Anatemori, yn wreiddiol roedd y garreg hon ar ei fyny, a'r ffordd gywir y buasai'n darllen yw Anatemori Fili Lovernii, sef carreg Anatemori mab Loverni, neu Anatemarios mab Lovernius. Ystyr Anatemarios yw Enaidfawr, a Llywern yw Lovernus, Gwelwn yn y Gernwyeg Lowern, ac yn y Lydaweg Lovern, dyma'r gair am lwynog yn y ddwy iaith yma. Mae yn enw personol yn Llydaw.

Dyma un o ychydig gerrig beddi gyda enwau Brythoneg, carreg bwysig iawn yn hanes yr iaith Gymraeg. Gwelir un garreg arall yng Nghymru a'r enw Lovernacii arni yn eglwys Merthyr ger Caerfyrddin

Pobl Enwog wedi eu claddu yn y fynwent[golygu | golygu cod y dudalen]

  • David Pritchard neu Dafydd 'Rabar. Gwr yn rhedeg y fferi ar draws Aber yr Afon Saint yng Nghaernarfon cyn i' bont cael ei chodi dros yr Aber yn 1900
  • Megan Bonner Pritchard, y ferch gyntaf i fod yn faer tref Caernarfon.

Cyfeillion Eglwysi Digyfaill[golygu | golygu cod y dudalen]

Heddiw, mae'r eglwys dan ofal yr elusen y Friends of Friendless Churches, Cychwynnwyd yr elusen gan Gymro Ivor Bulmer Thomas, aelod seneddol Pen y Bont a'r Ogwr ar y pryd yn 1957. Cynhaliwyd y cyfarfod cyntaf yn ystafell 13 yn y Ty'r Cyffredin yn Llundain gyda gwleidyddion a phobl dylanwadol yn bresennol. Heddiw gan y cyfeillion 54 o eglwysi dan eu gofal yng Nghymru a Lloegr (Mehefin 2020), gyda 27 yng Ngymru a 27 yn Lloegr. Mae yna wirfoddolwyr lleol yn gofalu am yr eglwysi hyn, ac pan bydd angen gwaith cynnal a chadw, pobl leol sydd yn cael y gwaith. Mwy o wybodaeth ar eu gwefan

Dolenni allanol[golygu | golygu cod y dudalen]