Santes Dwynwen

Oddi ar Wicipedia
(Ailgyfeiriad oddi wrth Dwynwen)
Neidio i: llywio, chwilio
Enghraifft o boblogeiddio Santes Dwynwen o'r 1990au ymlaen, gan Wasg y Lolfa.

Santes oedd Dwynwen ac o 24 o ferched Brychan Brycheiniog, yn y 5g.[1] Heddiw mae hi'n nawddsantes cariadon Cymru. Dethlir diwrnod Santes Dwynwen ar 25 Ionawr trwy i gariadon anfon cardiau i'w gilydd.

Eglwys Sen Adhwynn (Saesneg: St Adwenna) ym mhentref Advent, Cernyw.

Bywyd Dwynwen[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Yn ôl y hanes yr oedd Dwynwen mewn cariad a Maelon, mab pennaeth llwyth arall. Ceisiodd Maelon cymeryd mantais rhywiol o'i chariad ond gwrthododd Dwynwen. Gwylltiod Maelon a'i threisio hi "gan dwyn malais arni yng gwŷdd y byd" [2] Collodd Maelon pob diddordeb ynddi wedyn ("yn troi fel dalp o iâ). Yn ei trallod dihangodd hi i'r goedwig lle y gweddïodd ar i Dduw ei rhyddhau o'i chariad at Maelon. Gweddiodd yn daer nes blino yn llwyr a syrthio i cysgu. Breuddwydiodd ei fod wedi yfed diod oedd yn ei iachàu hi ond fod Maelon wedi yfed o'r un diod a'r diod wedi ei droi yn dalp o iâ. Gwnaeth Dwynwen tri cais mewn gweddi. Yn gyntaf, gofynnodd am i Maelon gael ei ddadmer. Yn ail gofynnodd i Dduw ateb ei gweddîau dros gariadon fel y buasent, naill yn cael dedwyddwch parhol os oeddent yn caru yn gywir o'r galon, neu yn cael eu iachau o'u nwyd a'u traserch. Yn drydydd gofynnodd am beidio â dymuno priodi byth. Ar ôl i'w dymuniadau cael eu gwireddu, daeth Dwynwen yn nawddsant cariadon. [3]Symudodd Dwynwen gyda'i chwaer Ceinwen i Fôn a oedd wedi goresgyn gan pictiaid. Y mae'n debyg aethant at perthnasau. Sefydlodd Dwynwen llan ar phenryn a elwir heddiw yn 'Ynys Llanddwyn' ger traeth Niwbwch ond nid oedd yn ynys pryd hynny. [4] Ni bu Llanddwyn yn fan anhysbell yn y pumed canrif fel y mae hi heddiw; y mae'n llai na phump milltir o Aberffraw, un o'r prif llysoedd Cymru o'r Oes Haearn hyd at yr Oesoedd Canol. Bu yn agos hefyd i'r prif llwybr morwrol i Iwerddon o ollewin Ynys Môn i Dun Laoghaire. Bu Dwynwen byw ar Llanddwyn tan ei marwolaeth yn 460 O.C

Dywediadau Dwynwen[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Priodolir iddi y dywediad "nid ennillir galonnau cyn gynted a sirioldeb" a dyfynnir yn gan Baring -Gould and Fisher, [2] er eu bod hwy yn cofnodi fersiwn wahanol o'r hanes. Iolo Morgannwg yw'r ffynhonnell dywediad arall: 'A glywaist ti chwedl Dwynwen Santes, merch deg Brychan hen? Nid caruaidd ond llawen.' a geir yn llawysgrif 1848'..
Adfeilion Eglwys Llanddwyn a'r Groes Geltaidd.

Yn ôl y tair gweddi Lladin a ychwanegwyd at Lyfr Offeren Bangor yn 1494, cerddodd Dwynwen yr holl ffordd dros fôr Iwerydd rhag llid Maelgwn Gwynedd. Yn llawysgrifau Iolo Morganwg ceir fersiwn wahanol, sef y fersiwn uchod. Ym marddoniaeth Dafydd Trefor (c.1460 - 1528) disgrifir cleifion yn cael eu hiacháu gerllaw ei ffynnon a'i chapel. Bu Dwynwen yn enwog ledled Gwynedd yn yr Oesoedd Canol a bu ymweld a Llanddwyn yn boblogaidd iawn.

Dafydd ap Gwilym[golygu | golygu cod y dudalen]

Saif adfeilion eglwys Dwynwen a codwyd yn yn 14g hyd heddiw ar ynys Llanddwyn ar safle y llan gwreiddiol. Yn ystod y 14g gwelodd y bardd Dafydd ap Gwilym ddelw aur o Dwynwen y tu mewn i'r eglwys. Yn ddewr (neu'n ddigywilydd) gofynnodd iddi fod yn llatai rhyngddo a Morfudd, y ferch a ddymunai ei hennill. Gwnaeth hyn, er fod Morfudd eisoes yn briod.

Coelion y Werin am Ddwynwen[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn agos at yr eglwys mae ffynnon a elwid 'Crochan Dwynwen'. Ddwedodd fod symudiad y pysgod yn y ffynnon yn rhagfynegu ffawd rhywun sy'n dymuno priodi. Cysegrwyd sawl ffynnon iddi, gan gynnwys un ger Niwbwrch, sydd erbyn hyn wedi llenwi a thywod. Credwyd hefyd fod dŵr y ffynnon yn iacháu. Arferodd pobl leol ddod â'u anifeiliaid wael i Landdwyn. Felly dros y canrifoedd daeth Dwynwen yn noddwraig gwartheg hefyd. Cofnodir un hanes a digwyddodd tua 1650 am ychen oedd yn gweithio ar y Sul yn cael braw ac yn rhedeg tua'r môr a boddi. Oherwydd hyn dechrauodd yr arfer o osod canhwyllau yn eglwys Llanddwyn i rhwystro trychinebau rhag digwydd i ychen aredig.

Agweddau at Ddwynwen[golygu | golygu cod y dudalen]

Ni ledodd diddordeb yn Dwynwen tu allan i Gymru a Cernyw. Ni dangosodd yr Eglwys Catholig diddordeb ynddi hi fel santes. Nid oedd hi'n wyryf; ond ymhlith pobl Môn mae dilyn arferion cysylltiedig a Dwynwen wedi parhau yn ddi-dor.

Ychwanegodd sawl manylyn i 'parchuso' hanes Dwynwen yn ddiweddarach. Honnodd ei bod hi wedi gwrthod priodi Maelon gan nid oedd yn gŵr addas (heb sôn am treisio), neu awgrymodd fod Brychan wedi gwrthod caniatáu y priodas, (fersiwn anhebygol iawn gan yr oedd hawl i merched Brycheiniog dewis eu gŵyr eu hun). Yn yr ugeinfed canrif ailsefydlodd Dwynwen fel nawdd sant cariadon Cymru.

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Dylid darllen yr hanes hwn ynghyd-destun Santesau Celtaidd 388-680
  • Adwen; santes y cariadon, o Gernyw

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Gwefan Amgueddfa Cymru; adalwyd 17 Ionawr 2013
  2. 2.0 2.1 Baring -Gould,s a Fisher, J 1907, Lives of the British Saints, Cymrodorion
  3. Spencer, R, 1990, Saints of Wales and the West Country, Llannerch
  4. Kidson C, 1994, mewn sgwrs

Dolen allanol[golygu | golygu cod y dudalen]