Cholesterol

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Cholesterol
Sample of Cholesterol.jpg
Cholesterol.svg
Data cyffredinol
Màs 386.355±0 Uned dalton edit this on wikidata
Fformiwla gemegol C₂₇h₄₆o edit this on wikidata
Clefydau i'w trin Anhwylder maeth edit this on wikidata
Dynodwyr
SMILES Cc(c)cccc(c)c1ccc2c1(ccc3c2cc=c4c3(ccc(c4)o)c)c edit this on wikidata
Freebase /M/01w_3 edit this on wikidata
Thesawrws y BNCF 20899 edit this on wikidata
CAS 57-88-5 edit this on wikidata
PubChem CID 5997 edit this on wikidata
ChEBI 16113, 41564 edit this on wikidata
InChI 1S/c27h46o/c1-18(2)7-6-8-19(3)23-11-12-24-22-10-9-20-17-21(28)13-15-26(20,4)25(22)14-16-27(23,24)5/h9,18-19,21-25,28h,6-8,10-17h2,1-5h3/t19-,21+,22+,23-,24+,25+,26+,27-/m1/s1 edit this on wikidata
ChEMBL Chembl112570 edit this on wikidata
ChemSpider 5775 edit this on wikidata
UNII 97C5t2uq7j edit this on wikidata
KEGG D00040 edit this on wikidata
Llawlyfr Ligand 2718 edit this on wikidata
Rhif EC 200-353-2 edit this on wikidata
Cofrestr Beilstein 2060565 edit this on wikidata
Drugbank 04540 edit this on wikidata
ECHA 100.000.321 edit this on wikidata
HMDB Hmdb00067 edit this on wikidata
PDB 4Nc3, 3a3y, 4m48, 5avq, 5avz, 4dkl, 5l7d, 5jqh, 3ny8, 3ny9, 3gki, 3nya, 3d4s, 3jd8, 4xnx, 4xp6, 4xpa, 4xpb, 4xph, 4xp9, 4xpt, 5aw7, 5iua, 5iub, 4xp1, 3k2s, 5avt, 5avv, 5avx, 5iu4, 1n83, 3n9y, 4bqu, 4xp4, 4xp5, 4xpf, 4xpg, 5k2b, 5k2c, 5k2a, 5iu8, 1zhy, 4xe5, 5i6x, 4hyt, 3am6, 5aw0, 5aw9, 4boe, 4ret, 4ntj, 5avr, 5avs, 5avu, 5avw, 5avy, 1lri, 5i73, 5i71, 5i75, 4xt1, 2rh1, 5k2d, 4xnv, 4xnu, 4hqj, 4eiy, 2zxe, 5c1m, 5d5a, 3pds, 5d6l, 3kdp, 5d5b, 5aw3, 5aw6, 5aw8, 5sy1, 4or2, 5aw2, 5aw1, 5aw5, 5aw4, 4res, 3wgv, 3wgu, 4ib4, 5i74, 5iu7, 4pxz edit this on wikidata
RxNorm CUI 2438 edit this on wikidata
UMLS CUI C0008377 edit this on wikidata
NDF-RT N0000146961 edit this on wikidata
IEDB Epitope 150761 edit this on wikidata
Arall
Commons page Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia

Lipis (braster) yw cholesterol. Caiff ei gynhyrchu yn yr afu o’r bwydydd bras a fwyteir gan yr unigolyn. Mae'n fraster pwysig ar gyfer gweithrediad normal y corff. Mae'n inswleiddio ffibrau’r nerfau. Mae'n floc adeiladu ar gyfer hormonau ac yn galluogi'r corff i gynhyrchu halwynau'r bustl. Mae lefelau uchel o lipidau yn y gwaed, hyperlipidemia, yn cael effaith difrifol ar iechyd unigolyn - mae'n cynyddu'r risg o drawiad ar y galon neu strôc..[1]

Mae'r swm o golesterol yn y gwaed yn gallu amrywio rhwng 3.6 a 7.8 mmol/litr. Os yw'r swm yn fwy na 6 mmol/litr ystyrir bod y lefel yn uchel ac yn ffactor risg ar gyfer clefyd rhydwelïol. Mae cyngor iechyd y llywodraeth yn argymell cyfanswm targed o ran lefel cholesterol yn y gwaed o lai na 5. Yn y DU, mae gan ddau o bob tri oedolyn gyfanswm lefel cholesterol o 5 neu uwch. Mae gan ddynion yn Lloegr, ar gyfartaledd, lefel o 5.5, ac mae gan fenywod lefel o 5.6. Gall lefelau cholesterol uchel achosi culhau'r rhydwelïau (atherosglerosis), trawiadau ar y galon a strociau. Mae'r risg o glefyd coronaidd y galon yn cynyddu wrth i lefel y cholesterol gynyddu. Os oes gan unigolyn bwysedd gwaed uchel, ac mae'n ysmygu bydd hyn yn cynyddu'r risg yn fwy fyth.

Mathau o lipoproteinau[golygu | golygu cod y dudalen]

Caiff cholesterol ei gario yn llif y gwaed gan foleciwlau a elwir yn lipoproteinau. Ceir tri phrif fath o lipoproteinau:

  • Lipoprotein dwysedd isel (LDL). Gelwir hwn yn golesterol ‘drwg’. Credir ei fod yn cynyddu clefyd rhydwelïol. Mae LDL yn cario cholesterol o'r afu i'r celloedd. Os oes gormod i'r celloedd ei ddefnyddio gall achosi cronni niweidiol yn y rhydwelïau. Fel rheol mae'r gwaed yn cynnwys tua 70% o LDL: bydd y lefel hon yn amrywio o un unigolyn i'r llall.
  • Lipoprotein dwysedd uchel (HDL). Gelwir hwn yn golesterol 'da'. Credir ei fod yn atal clefyd rhydwelïol. Mae'n mynd â cholesterol i ffwrdd oddi wrth y celloedd ac yn ôl i'r afu. Yna naill ai caiff ei ddadelfennu neu ei basio o'r corff fel cynnyrch gwastraff.
  • Mae triglyseridau yn fath arall ar sylwedd bras yn y gwaed. Fe'u ceir mewn cynhyrchion llaeth, cig ac olewau coginio. Caiff triglyseridau hefyd eu cynhyrchu gan yr afu. Mae unigolion sydd dros bwysau ac yn bwyta deiet sy'n uchel mewn braster neu fwydydd siwgraidd neu sy'n yfed meintiau mawr o alcohol, yn cynyddu eu risg o lefel driglyserid uchel.

Diagnosio cholesterol uchel[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae angen prawf gwaed ar unigolyn i bennu eu lefel cholesterol. Cynhelir hwn ar ôl i'r unigolyn ymprydio am 12 awr fel y bydd yr holl fwyd wedi'i dreulio'n llwyr. Caiff y sampl gwaed ei archwilio yn y labordy patholeg i bennu faint o LDL, HDL a thriglyseridau sydd yn y gwaed. Mesurir cholesterol gwaed mewn unedau a elwir y milimolau i bob litr o waed (mmol/litr) Cyngor iechyd llywodraeth y DU yw y dylai unigolyn gael cyfanswm lefel cholesterol yn y gwaed o lai na 5 mmol/litr a lefel colestrol LDL o dan 3 mmol/litr. Gall unrhyw unigolyn gael prawf ar eu lefel cholesterol. Mae'n bwysig bod unigolion yn cael gwirio eu lefel cholesterol os:

  • yw'r unigolyn dros 40 oed,
  • mae gan unigolyn hanes teuluol o glefyd cardiofasgwlar e.e. os yw eu tad neu eu brawd wedi datblygu clefyd y galon, neu drawiad ar y galon, neu strôc cyn 55 oed neu fod eu mam neu eu chwaer wedi cael y cyflyrau hyn cyn 65 oed,
  • mae gan aelod agos o'r teulu gyflwr cysylltiedig â cholesterol,
  • mae’r unigolyn dros bwysau neu'n ordew,
  • mae gan unigolyn bwysedd gwaed uchel (gorbwysedd),
  • mae gan unigolyn gyflwr meddygol, fel cyflwr aren, neu chwarren thyroid danweithredol, neu lid y pancreas llym. Mae hyn oherwydd gall y cyflyrau hyn achosi lefel gynyddol o golesterol.

Trin lefelau cholesterol uchel[golygu | golygu cod y dudalen]

Y driniaeth gychwynnol ar gyfer pobl sydd â lefelau uchel o golesterol yw newidiadau ffordd o fyw. Gall bwyta diet iach a chytbwys sy'n isel mewn braster dirlawn ac ymarfer corff leihau lefelau "cholesterol drwg" (LDL). Gall rhoi'r gorau i ysmygu hefyd helpu i atal cholesterol uchel rhag datblygu.

Os na fydd newidiadau ffordd o fyw yn lleihau'r lefelau cholesterol yn ddigonol gall meddyg ragnodi sawl math gwahanol o feddyginiaeth sy'n lleihau cholesterol ac sy'n gweithio mewn gwahanol ffyrdd.

Y meddyginiaethau a ragnodir fwyaf cyffredin yw[2]:

  • Statinau. Mae statinau'n rhwystro'r ensym yn yr iau sy'n helpu i wneud cholesterol. Mae hyn yn arwain at ostyngiad yn lefelau cholesterol yn y gwaed.
  • Aspirin. Mewn rhai achosion, gellir rhagnodi dogn dyddiol isel o aspirin, yn dibynnu ar oedran (fel arfer dros 40 oed) a ffactorau risg eraill. Gall dos isel o aspirin helpu i atal clotiau gwaed rhag ffurfio, yn enwedig ar gyfer rhywun sydd wedi cael trawiad ar y galon, neu sydd â risg uchel o ddatblygu clefyd cardio fasgwlar (CCF).
  • Ezetimibe. Mae Ezetimibe yn feddyginiaeth sy'n blocio cholesterol o fwydydd ac asidau bustlog yn y coluddyn rhag cael ei amsugno i mewn i'r gwaed. Yn gyffredinol nid yw mor effeithiol â statinau, ond mae'n llai tebygol o achosi sgil effeithiau.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]