Llwybr Llaethog

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Llwybr Llaethog
Milky Way Galaxy.jpg
Math barred spiral galaxy Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynol Milky Way subgroup Edit this on Wikidata
Am Alaeth y Llwybr Llaethog, gweler Yr Alaeth.
Am y band cerddorol, gweler Llwybr Llaethog (band).
Y Llwybr Llaethog yn ymestyn ar draws awyr y nos.
Darlun o'r Llwybr Llaethog yn ymestyn ar draws yr holl wybren gwneir gan Arsyllfa Deheuol Ewrop allan o nifer o luniau annibynnol. Mae canol yr Alaeth yng nghanol y darlun,
Darlun o ran o'r Llwybr Llaethog yng nghytserau Sagittarius a Scorpius yn edrych tua'r canol ein Galaeth ni. Achosir yr ardaloedd tywyll gan gymylau o lwch yn gymysg â nwy rhyngserol.

Y Llwybr Llaethog yw'r band llydan o oleuni sydd i'w weld yn disgleirio yn wan ar draws awyr y nos o lefydd tywyll. Fe'i gwnaed o oleuni miliynau o sêr.

Y Llwybr Llaethog yn yr awyr nos[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae'r Llwybr Llaethog yn eithaf hawdd i'w weld gyda'r llygad noeth, ymhell o oleuadau trefol; ymddengys fel band sy'n amgylchu'r wybren. Gall oleuadau trefi guddio'r Llwybr Llaethog yn llwyr. Mae'r band yn fwy llydan a mwy disglair mewn rhai rhannau nag eraill, yn enwedig yn y cytserau Sagittarius a Scorpius. Mae'r band yn afreolaidd ac yn torri i ddwy rhan mewn rhai lleoedd.

Mae'r enw Llwybr Llaethog yn tarddu o'r henfyd clasurol, gan ei bod yn edrych yn debyg i ffordd a wneuthwyd allan o laeth. Via lactea (sef ffordd laethog) oedd yr hen enw Lladin, a oedd yn dod o'r enw Groeg galaxías kýklos (γαλαξίας κύκλος), sef cylch laethog.

Un hen enw Cymraeg am y Llwybr Llaethog oedd Caer Gwydion, sy'n gysylltiedig â Gwydion fab Dôn yn chwedlau y Mabinogi. Mae hen enwau eraill yn cynnwys Bwa'r Gwynt, Heol y Gwynt, Llwybr y Gwynt, y Ffordd Laethog, y Ffordd Wen a'r Ffordd Laethwen.[1]

Edrychodd Galileo Galilei ar y Llwybr Llaethog trwy'i delesgop yn y flynyddoedd 1609 a 1610. Fe welodd bod y Llwybr Llaethog wedi ei chyfansoddi o nifer enfawr o sêr o ddisgleirdeb gwan.[2]

Natur y Llwybr Llaethog[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae mwyafrif o'r sêr yn ein Galaeth ni yn bodoli mewn disg eang tenau. Lleolir y Cysawd yr Haul a'r Ddaear yn y disg, a felly mae'r sêr pell yn ymddangos fel band o amgylch yr awyr nos. Hwn yw y Llwybr Llaethog.[3][4]

Yn y cytser Sagittarius yw lleoliad canol yr Alaeth, a felly mae'r Llwybr Llaethog yn fwyaf disglair yn y cyfeiriad hwn. Mae Ymchwydd yr Alaeth hefyd i'w ganfod yng nghyfeiriad Sagittarius a Scorpius, sydd yn ychwanegu i'r disgleirdeb y Llwybr Llaethog yn ardal hon o'r wybren.

Canfyddir nifylau a chlystyrau sêr yn y Llwybr Llaethog yn ogystal â'r nifer enfawr o sêr. Mae llawer o'r nwy yn yr Alaeth yn bodoli yng nghanol y disg serol, mewn haen denau. Cymysglyd gyda'r nwy ydy llwch sydd yn amsugno'r goleuni sêr tu ôl. Effaith y llwch ydy creu ardaloedd o'r Llwybr Llaethog sydd yn edrych yn dywyll o'r Ddaear. Dyma rheswm mae'r Llwybr Llaethog yn edrych yn afreolaidd mewn rhannau.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Griffiths, Bruce; Jones, Dafydd Glyn (1995). Geiriadur yr Academi. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-1186-5. Tud. M:891.
  2. Berry, Arthur (1961). A Short History of Astronomy from the Earliest Times Through the Nineteenth Century. Efrog Newydd: Dover Publications, Inc. Tudalen 151. (Yn Saesneg.)
  3. Mihalas, Dmitri; Binney, James (1981). Galactic Astronomy. San Francisco: W. H. Freeman and Company. ISBN 0-716-71280-6. (Yn Saesneg.)
  4. Binney, James; Merrifield, Michael R. (1998). Galactic Astronomy. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 0-691-02565-7. (Yn Saesneg.)
Saturn template.svg Eginyn erthygl sydd uchod am seryddiaeth. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.