Pandemig ffliw 1918

Oddi ar Wicipedia
(Ailgyfeiriad oddi wrth Ffliw Sbaenaidd 1918)
Jump to navigation Jump to search
Dwy nyrs o'r Groes Goch Americanaidd yn arddangos ymarferion triniaeth yn ystod pandemig ffliw 1918.

Pandemig ffliw a ledodd i bron pob rhan o'r byd oedd pandemig ffliw 1918 neu'r ffliw Sbaenaidd. Achoswyd gan straen marwol a hynod o heintus o'r feirws ffliw A, is-deip H1N1. Nid yw data hanesyddol ac epidemiolegol, bellach, yn ddigonol i ganfod tarddiad daearyddol y feirws.[1] Oedolion ifanc iach oedd y mwyafrif o ddioddefwyr, er bod tarddiannau ffliw gan amlaf yn effeithio'r ifanc, yr henoed, neu gleifion sydd fel arall yn wan yn bennaf. Mae'r pandemig ffliw hefyd wedi'i gysylltu â'r tarddiant sydyn o enseffalitis lethargica yn y 1920au,[2] er bod ymchwil wedi methu darganfod unrhyw dystiolaeth o feirws, ffliw neu arall, yn gysylltiedig â'r afiechyd hwn.[3]

Parhaodd y pandemig o fis Mawrth 1918 i Fehefin 1920,[4] gan ledu i hyd yn oed yr Arctig ac ynysoedd anghysbell yn y Cefnfor Tawel. Yr unig ardal boblog na effeithiwyd oedd ynys Marajó yn aber afon Amazonas, Brasil.[5] Amcangyfrifwyd i 10,000 o bobl farw yng Nghymru ac i 50–100 miliwn o bobl gael eu lladd fyd-eang,[1][6] sef tua traean o boblogaeth Ewrop.[7][8][9] Amcangyfrifwyd i 500 miliwn o bobl, traean o boblogaeth y byd (tua 1.6 biliwn ar y pryd), gael eu heintio.[1]

Defnyddiwyd samplau meinwe o gleifion rhewedig i atgynhyrchu'r feirws er mwyn ei astudio. Oherwydd ffyrnigrwydd a gwenwyndra eithafol y straen mae doethineb y fath ymchwil yn ddadleuol. Ymysg casgliadau'r ymchwil hwn y mae dull y feirws o ladd trwy storm cytokine (gorymateb gan system imiwnedd y corff) sy'n egluro ei natur ddifrifol a phroffil oedran ei ddioddefwyr. Difroda gyrff oedolion ifanc gan eu systemau imiwnedd cryf, tra bo systemau imiwnedd gwanach plant ac oedolion canol-oed yn achosi llai o farwolaethau.

Tarddiad y ffliw[golygu | golygu cod y dudalen]

Centers for Disease Control and Prevention: Dr Terrence Tumpey yn archwilio sampl o'r ffliw wedi'i ail-greu mewn labordy.

Un ffynhonnell bosibl o'r feirws gwreiddiol ydyw Fort Riley, Kansas, pan newidiodd un feirws o fewn i ddofednod (ieir ac adar tebyg) ac mewn moch oedd yn cael eu cadw i fwydo milwyr y gaer. Pan adawsant y gaer i bob cwr o'r byd fe ledaenwyd y feirws gyda nhw. Mae damcaniaeth arall, fodd bynnag, yn dweud mai ffynhonnell y ffliw hwn oedd adar.[10]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. 1.0 1.1 1.2 (Saesneg) 1918 Influenza Pandemic | CDC EID.
  2. Vilensky JA, Foley P, Gilman S (Awst 2007). "Children and encephalitis lethargica: a historical review". Pediatr. Neurol. 37 (2): 79–84. doi:10.1016/j.pediatrneurol.2007.04.012. PMID 17675021.
  3. (Saesneg) Mystery of the forgotten plague. BBC (27 Gorffennaf, 2004). Adalwyd ar 5 Awst, 2009.
  4. (Ffrangeg) Institut Pasteur. La Grippe Espagnole de 1918.
  5. Ryan, Jeffrey, gol. Pandemic influenza: emergency planning and community preparedness. Boca Raton : CRC Press, 2009. t. 24
  6. Patterson, KD; Pyle GF (Gwanwyn 1991). "The geography and mortality of the 1918 influenza pandemic". Bull Hist Med. 65 (1): 4–21. PMID 2021692.
  7. Tindall, George Brown & Shi, David Emory. America: A Narrative History, 7fed argraffiad. Hawlfraint 2007 gan W.W Norton & Company, Inc.
  8. (Saesneg) The 1918 Influenza Pandemic
  9. Johnson NP, Mueller J (2002). "Updating the accounts: global mortality of the 1918–1920 "Spanish" influenza pandemic". Bull Hist Med 76 (1): 105–15. doi:10.1353/bhm.2002.0022. PMID 11875246.
  10. "Avian Influenza" gan Timm C. Harder a Ortrud Werner