Celfyddyd

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Y cerflun Dafydd gan Michelangelo (15011504)

Mae maes celfyddyd (a dalfyrir weithiau fel celf) yn cynnwys campweithiau gweledol o ganlyniad i fedr dynol, sef paentio, darlunio, cerfluniaeth, a phensaernïaeth. Weithiau ehangir y term fel y celfyddydau sy'n cynnwys yr holl bethau o dan sgiliau bodau dynol, fel llenyddiaeth (rhyddiaith, barddoniaeth ac ati), cerddoriaeth a dawns, y theatr, a ffotograffiaeth. Mae estheteg yn faes athronyddol sy'n ceisio ateb cwestiynau megis "beth yw celf?".

Diffiniad[golygu | golygu cod y dudalen]

Nid hawdd mae diffinio unrhyw un agwedd o gelfyddyd. Dichon gellir rhannu ymagweddau tuag at gelfyddyd yn ddau gategori: ei heffaith esthetig, a'i hystyr draethiadol (sef ei chyd-destun a bwriad yr artist). Ymhlith yr ymgeision cyffredinol i ddiffinio'r gair mae sôn am adlewyrchiad o ddawn, medr a gallu creadigol yr artist, cyd-destun yr unigol a'r diwylliant, a'r celfyddydwaith yn ffynhonnell harddwch, yn her ddeallusol, yn arwydd o newid a datblygiad, ac yn ganfyddiad dadansoddol.

Mae dehongliadau athronyddol o natur celfyddyd yn dyddio'n ôl i'r Henfyd. Creu delw neu ddynwarediad yw pwrpas celfyddyd yn ôl Platon, tra'r oedd Aristoteles yn canolbwyntio ar ffurf y gwaith wrth ei ystyried. Pwysleisiodd athronwyr yr Oleuedigaeth, megis Kant a Hegel, y gwrthrych, gan weld sgwrs rhwng yr artist a'r arsyllydd. Mynegiant a phroses y grefft yw celfyddyd i nifer o arlunwyr: y daith o olygfa neu ddychmyg i greadigaeth oedd arfer Kokoschka a Matisse. Gwelir celfyddyd o safbwynt esblygiadol gan anthropolegwyr modern sy'n ei hastudio fel gweithgaredd dynol, gan geisio llunio diffiniad diduedd ohonni.

Datblygodd ddiffiniadau llaw yn llaw â hanes gwyllt celfyddyd yn yr 20g. Heriodd haniaeth y syniadau traddodiadol am ffurf a chelfyddyd ffiguraidd. Daeth gysyniadau'r gwaith a dymuniadau'r artist yn fwy pwysig na'r wedd orffenedig. Nododd y hanesydd a beirniad Leo Steinberg taw pryfociad neu heriad yw celfyddyd yn ogystal â chreadigaeth, gan ddiffinio celfyddyd drwy ein hymateb iddi.

Hanes celfyddyd y Gorllewin[golygu | golygu cod y dudalen]

Gwener Willendorf (tua 28,000–25,000 CC).

Paentiadau mewn ogofâu a modelau bychain o anifeiliaid a ffigurynnau benywol yw'r celfyddydweithiau cynharaf. Enghraifft o gelfyddyd Baleolithig yw Gwener Willendorf, cerflun yn ei grynder o ferch lond ei chroen sy'n symboleiddio ffrwythlondeb. Erbyn y cyfnod Neolithig, roedd pobl yn codi adeiladwaith carreg a henebion, megis y gromlech a strwythurau post a chapan.

Yn ystod yr Henfyd, ymddangosodd celfyddyd grefyddol, celfyddyd frenhinol, cerfwedd, a cholofnau yn gyntaf yn y Dwyrain Agos. Dangosir syniadaeth grefyddol a mytholegol hefyd gan ddiwylliannau' Môr Canoldir. Amlygir delfryd anfarwolaeth yn yr Hen Aifft gan ddefnydd carreg fel uned adeiladu ac arwyneb arlunio. Ceir olion o gelfyddyd y gwareiddiad Egeaidd, megis Ffresgo'r Toreador (Minoa) a Phorth y Llewod (Mycenae). Arloesoedd yr hen Roegwyr y dulliau a elwir heddiw yn glasurol: ffurfiau delfrydol o'r corff dynol, gan gynnwys y dyn noeth, a phensaernïaeth y dulliau Dorig, Ïonaidd a Chorinthaidd. Datblygwyd eu dulliau a thechnegau gan y Rhufeiniaid, sy'n enwog am eu brithweithiau a cherfluniau marmor.

Yn yr Oesoedd Canol, crefydd oedd pwrpas ac ysbrydoliaeth y mwyafrif o gelfyddyd yn Ewrop. Wrth i Gristnogaeth ledu ar draws y Dwyrain Agos ac i mewn i Ewrop, defnyddiwyd celfyddyd i fynegi a chynrychioli'r ffydd. Nod y gelfyddyd Fysantaidd yw darluniad gofod gwastad gyda ffigurau o'r tu blaen. Darluniodd mynachod lawysgrifau ardduniedig a goliwiedig ym mhob cwr y Gristionogaeth, a lledodd gelfyddyd Islamaidd ym Mhenrhyn Iberia dan reolaeth y Mwriaid. Oes yr eglwysi cadeirol oedd yr Oesoedd Canol Uwch: codwyd eglwysi ac addoldai yn yr arddulliau Romanésg a Gothig, megis Eglwys Gadeiriol Amiens.

Ar y cyd â datblygiadau deallusol yr Oesoedd Canol Diweddar, atgyfodwyd elfennau clasurol gan arlunwyr a cherflunwyr y Dadeni. Dychwelodd noethni i gelfyddyd Ewrop, a darluniwyd mytholeg Roeg a Rhufeinig yn ogystal â golygfeydd o'r Beibl a bywydau'r seintiau. Roedd hefyd tueddiadau seciwlar yn ystod y Dadeni, gan bortreadu realedd natur. Datblygodd dechnegau pwysig, yn enwedig yn yr Eidal, megis persbectif, chiaroscuro, a sfumato. Ymddangosodd pynciau mwy gyffredinol yng nghelfyddyd Gogledd Ewrop a'r peintio Iseldiraidd cynnar: natur, gwaith, a bywyd pob dydd. Yn ystod y Gwrth-Ddiwygiad, darluniodd arlunwyr Catholig naws deimladol a delw-arluniaeth yn eu celfyddydweithiau. Roedd yr arddull Baróc yn boblogaidd ar draws Ewrop, ond yn llai addurnedig yn y gwledydd Protestannaidd.

Les Joueurs de cartes gan Paul Cézanne (1892–1895). Cafodd farciau brws adeiladol Cézanne cryn ddylanwad ar fynegiadaeth a chiwbiaeth ddadansoddol.

Adeg yr Oleuedigaeth, adfywiodd nifer o'r hen arddulliau, yn bennaf Gothig a chlasurol, a datblygodd ffurf newydd ar realaeth. Cafwyd dylanwadau pwysicach gan y mudiad Rhamantaidd: tirluniau llawn awyrgylch, portreadau o'r gorffennol, golygfeydd estron (er enghraifft, dwyreinioldeb), cynrychioli dosbarth cymdeithasol, a symboleiddio cyfiawnder cymdeithasol a gwleidyddiaeth chwyldroadol. Yn ail hanner y 19eg ganrif, Argraffiadaeth ac Ôl-argraffiadaeth oedd y prif fudiadau arlunio.

Roedd yr 20fed ganrif yn gorwynt a thawddlestr o fudiadau: yr avant garde, ffofyddiaeth, celfyddyd ddi-ffiguraidd, ciwbiaeth, gludwaith a chydosodiad, celfyddyd fideo a digidol, dyfodolaeth, Dada, swrealaeth, mynegiadaeth haniaethol, celfyddyd bop, lleiafsymiaeth, cysyniadolaeth, celfyddyd gorfforol, celfyddyd berfformiadol, ac ôl-foderniaeth.