Rhifau yn y Gymraeg

Ceir dau brif fath o eiriau am rifau naturiol yn y Gymraeg: rhifolion (un, dau, tri, ...) a threfnolion (cyntaf, ail, trydydd, ...). System ugeiniol yw'r system draddodiadol gan fwyaf, ond dyfeisiwyd system ddegol ar gyfer y rhifolion yn yr 19g. Honnir fod manteision sylweddol i'r system ddegol Gymraeg o ran dysgu rhifyddeg elfennol, o'i chymharu â'r system Saesneg a'r system draddodiadol. Y system ddegol a ddefnyddir mewn ysgolion Cymraeg. Clywir y ddwy system ar waith o hyd ond araf dihoeni o genhedlaeth i genhedlaeth mae'r defnydd o'r rhifau ugeiniol. Clywir mwy o ddefnydd ar y rhifau ugeiniol hyd at ddeg ar hugain a rhwng deugain a deg a thrigain nag a glywir ar y rhifau ugeiniol eraill.

Rhifolion

Mae'r hen system a'r system ddegol yn cytuno hyd at 10. Dynoda (*) fod treiglad meddal yn dilyn, (**) treiglad llaes.

	Ffurf gwrywaidd	Ffurf benywaidd	O flaen enw
1	un	un*
2	dau*	dwy*
3	tri**	tair
4	pedwar	pedair
5	pump	pump	pum
6	chwech	chwech	chwe**
7	saith	saith
8	wyth	wyth
9	naw	naw
10	deg	deg

Rhifolion degol

Dyma'r rhifolion degol o 11 hyd at 20:

11	un-deg-un
12	un-deg-dau
13	un-deg-tri
14	un-deg-pedwar
15	un-deg-pump
16	un-deg-chwech
17	un-deg-saith
18	un-deg-wyth
19	un-deg-naw
20	dau ddeg

Mae'r rhifolion yn parhau mewn dilyniant rhesymegol, gyda'r degau fel a ganlyn

10	deg
20	dau ddeg
30	tri deg
40	pedwar deg
50	pump deg
60	chwech deg
70	saith deg
80	wyth deg
90	naw deg
100	cant

Wedi'r cant, mae'r patrwm yn newid ychydig:

101	cant ac un
102	cant a dau
103	cant a thri
...	...
199	cant a nawdeg naw
200	dau gant
201	dau gant ac un

Dyma sylfaen y rhifau mwy:

1,000	mil (benywaidd)
1,000,000	miliwn (benywaidd)
1,000,000,000	biliwn (gwrywaidd)

Hyd at 999 mae dewis cystrawen i gael i'r rhifau degol; naill ai:

• rhif + enw unigol, e.e. wythdeg saith car
• rhif + o + enw lluosog, e.e. wythdeg saith o geir

Gan fod mil, miliwn a biliwn yn enwau yn hytrach nag yn rifolion, dim ond y ffurf rhif + o + enw lluosog a ellir ei ddefnyddio o'r fil ymlaen, e.e. mil tri chant wythdeg saith o flynyddoedd.

Dyma enghraifft o sut i ddarllen rhifolion mawr:

2,002,593,786

dau biliwn, dwy filiwn, pump cant a nawdeg tair mil, saith gant ac wythdeg chwech

Rhifolion Ugeiniol

Mae'r system draddodiadol o ffurfio rhifolion yn y Gymraeg yn ugeiniol gan fwyaf, h.y. mynegir rhifau fel rhif llai na 20 wedi ei adio at luoswm o 20. Defnyddir 10 a 15 yn ogystal â 20 fel seilrifau; e.e. tri afal ar ddeg ar hugain wedi'r cant. Y rhifau unigol yw 1 hyd 10, 15, 18, 20, 40, 60, ac 80. Mae'r rhifau yn gyfuniad o rif unigol a ddaw gyntaf, enw'r peth a gyfrifir ac yna'r seilrifau. Neu gellir nodi'r rhif yn gyntaf ac yna enwi'r grŵp o bethau a gyfrir; e.e. tri ar ddeg ar hugain wedi'r cant o afalau. Yn enwedig gyda rhifau mwy, ceir mwy nag un ffordd o'u mynegi.

11	un ar ddeg
12	deuddeg
13	tri ar ddeg
14	pedwar ar ddeg
15	pymtheg
16	un ar bymtheg
17	dau ar bymtheg
18	deunaw
19	pedwar ar bymtheg
20	ugain

30	deg ar hugain
31	un ar ddeg ar hugain
32	deuddeg ar hugain
39	pedwar ar bymtheg ar hugain	(deugain namyn un)
40	deugain
41	un a deugain	(deugain ac un (tafodieithol))
45	pump a deugain	(deugain a phump (tafodieithol))
50	hanner cant	(deg a deugain)
51	hanner cant ac un
52	hanner cant a dau
60	trigain
61	un a thrigain	(trigain ac un (tafodieithol))
62	dau a thrigain	(trigain a dau (tafodieithol))
70	deg a thrigain
71	un ar ddeg a thrigain
72	deuddeg a thrigain
78	deunaw a thrigain	(pedwar ugain namyn dau)
80	pedwar ugain
81	un a phedwar ugain	(pedwar ugain ac un (tafodieithol))
82	dau a phedwar ugain	(pedwar ugain a dau (tafodieithol))
90	deg a phedwar ugain
91	un ar ddeg a phedwar ugain
92	deuddeg a phedwar ugain
99	pedwar ar bymtheg a phedwar ugain	(cant namyn un)
100	cant	(pum ugain)

101	cant ac un
102	cant a dau
103	cant a thri
120	cant ac ugain	(chweugain)
150	cant a hanner
199	cant a phedwar ar bymtheg a phedwar ugain	(dau gant namyn un)
200	dau gant
201	dau gant ac un
1000	mil
1001	mil ac un

Trefnolion

Defnyddir y system ugeiniol yn unig ar gyfer trefnolion yn y Gymraeg. I ysgrifennu byrfodd ar gyfer trefnol defnyddir llythrennau diwethaf y rhan o'r rhif sy'n llai na chant, e.e. 131ain, sef yr unfed ar ddeg ar hugain wedi'r cant.

Byrfodd	Trefnol	Byrfodd	Trefnol
1af	cyntaf	11eg	unfed ar ddeg
2il	ail	12fed	deuddegfed
3ydd/3edd	trydydd/trydedd	13eg	trydydd/trydedd ar ddeg
4ydd/4edd	pedwerydd/pedwaredd	14eg	pedwerydd/pedwaredd ar ddeg
5ed	pumed	15fed	pymthegfed
6ed	chweched	16eg	unfed ar bymtheg
7fed	seithfed	17eg	ail ar bymtheg
8fed	wythfed	18fed	deunawfed
9fed	nawfed	19eg	pedwerydd/pedwaredd ar bymtheg
10fed	degfed	20fed	ugeinfed
37ain	ail ar bymtheg ar hugain	50fed	hanner canfed
157ain	ail ar bymtheg a deugain wedi'r cant	160fed	trigeinfed wedi'r cant
1277ain	ail ar bymtheg a thrigain wedi'r fil a dau gant	1280fed	pedwar ugeinfed wedi'r fil a dau gant
300fed	tri chanfed	500fed	pum canfed
1,000fed	milfed	1,000,000fed	miliynfed

Ffynonellau

• Rhiannon Ifans, Y Golygiadur (Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 2006)
• Peter Wynn Thomas, Gramadeg y Gymraeg (Gwasg Prifysgol Cymru, 1996)