Falens

Oddi ar Wicipedia
Neidio i'r panel llywio Neidio i'r bar chwilio
Data cyffredinol
Enghraifft o'r canlynolffenomen naturiol Edit this on Wikidata
Mathnifer (diddimensiwn) Edit this on Wikidata

Falens yw sut y mae atomau cemegol elfennol yn cysylltu â’i gilydd i ffurfio molecylau[1]. Bu darganfod y priodoledd hwn yn rhan bwysig o ddatblygiad y ganfyddiaeth fodern o atom a moleciwl. Gwyddom, bellach, bod falens yn ddibynnol ar batrwm electronau atomau.

Cynllun "ronynnau eithaf" y cemegydd William Higgins (1789). Rhagfynegiad priodoledd falens atomau.

Yn fuan wedi datblygu’r syniadau o elfennau cemegol, trwy arbrofion gofalus, daeth i’r amlwg eu bod yn cyfuno a'i gilydd yn gyson ac yn gyfraneddol. Yn 1789 cyhoeddodd y cemegydd o Iwerddon William Higgins[2] ei syniadau am gyfuniad “ronynnau eithaf” a rhagfynegodd y disgrifiad ffurfiol gyntaf gan y cemegydd o Loegr Edward Frankland[3] yn 1852.  Gydag esboniad Ernest Rutherford o strwythur yr atom bu modd i’r Americanwr Gilbert Lewis[4], yn 1916, esbonio falens yn nhermau tueddiad atomau (brif grŵp) i gasglu wyth electron mewn plysg falens pan fyddant yn cyd-gysylltu, neu ffurfio ionau.  Er enghraifft, trwy ranni un electron mae atom sodiwm (sydd ag un electron yn ei orbit falens) yn cydweithio ag atom clorin (sydd a saith) i ffurfio dwy ion (Na+ a Cl-) ag wyth electron yn eu horbitau falens. Yn yr un modd mae pedwar atom hydrogen, sydd ag un electron, yn cyfrannu’r pedwar electron sydd eu hangen i osod wyth electron yn orbit falens atom carbon mewn moleciwl o fethan. (Dau electron, yn hytrach nag wyth, sy’n llenwi plysg falens atomau hydrogen a heliwm.)

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Burrows, Andrew; ag eraill (2017). Chemistry3. Rhydychen: OUP. ISBN 9780198733805.
  2. Partington, J.R. (1955). "William Higgins, Chemist (1763-1825)". Nature 176: 8-9. https://www.nature.com/articles/176008a0.pdf.
  3. Crosson, Sally (18 Ionawr 2017). "Scientist of the Day - Edward Frankland". Linda Hall Library. Cyrchwyd 7 Mai 2021.
  4. Hildebrand, Joel H. (1958). Gilbert Newton Lewis (PDF). Washington D.C.: National Academy of Sciences (US).