Caradog Fynach

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Caradog Fynach
Ganwyd 11G Edit this on Wikidata
Teyrnas Brycheiniog Edit this on Wikidata
Bu farw 13 Ebrill 1124 Edit this on Wikidata (122 oed)
Dinasyddiaeth Baner Cymru Cymru
Galwedigaeth Mynach Edit this on Wikidata

Ganwyd Caradog Fynach i deulu da yn Sir Frycheiniog yn ystod 11g (bu f. 1124), gan dderbyn addysg leyg, a hyfforddiant canu'r delyn.

Oherwydd ei dymer a'i gyrhaeddiadau arbennig, bu'n gwasanaethu yn llys brenin y Deheubarth, Rhys ap Tewdwr (bu f. 1093). Roedd yn ŵr poblogaidd gyda'r brenin hwn, ond collodd ffafr Rhys oherwydd iddo golli dau filgi gwerthfawr a oedd dan ei ofal. O ganlyniad i fygythion dig y brenin, rhaid oedd gadael y llys a dewis crefydd y bywyd mynachaidd. Cafodd ei dderbyn gan yr esgob Herwald yn Llandaf cyn sefydlu cartref mynachaidd yn eglwys Llangenydd, penrhyn Gwyr. Yn ddiweddarach, fodd bynnag, symudodd i Dy Ddewi, ac wedi cael ei ordeinio yn offeiriad yno, aeth ar y for-ynys Barri yng ngogledd Penfro. Cyfnod cythryblus oedd hwn yn hanes Ty Ddewi oherwydd yr ymosodiadau'r Sgandinafiaid, ac er diogelwch, gyrrodd esgob Ty Ddewi ef i gell meudwy yn eglwys Sant Ismael yn Rhos yn ne sir Benfro. Bu'n byw yno am weddill ei oes hyd y gwyddom, heblaw am un taith pererin i Ynys Enlli, er nad oes sicrwydd mai ef oedd y Caradog dysgedig hwnnw a ymwelodd ag Elgar feudwy ar yr ynys oddeutu'r un cyfnod. Pan oedd Harri I yn Frenin Lloegr, daeth yr ymfudwyr Fflemingaidd i ran ddeheuol sir Benfro, a gorfodi Cymry Rhos oddiyno. Un o'r cymydogion newydd oedd Tancard o Hwlffordd, ond nid oedd y gyfeillach rhwng Caradog ac ynteu yn rhy gyfforddus. Bu farw Caradog yn 1124 ac fe'i claddwyd yn Nhy Ddewi. Am gyfnod maith wedyn roedd croes a chapel ar draeth Newgale yn dynodi'r fan lle bu'r rhai oeddent yn cludo'r corff aros a gorffwys, ar y siwrnai i Dy Ddewi.

Ysgrifennwyd hanes Caradog gan Gerallt Gymro, ond nid yw hwnnw ar gael bellach, ond gellir darllen am ei sylwedd yn Nova Legenda Anglie (arg.1901), i, 174-6. Aeth Gerallt i Rufain gyda'r hanes gan ei ddarllen gerbron Innocent III, yn deisyfu canoneiddiad ei gydwladwr. Llwyddodd i'r graddau y rhoddodd y pab lythyr yn dewis abadau Ty-gwyn-ar-Daf, Llandudoch, ac Ystrad Fflur fel comisiwn i wneud ymchwiliad i'r achos (8 Mai, 1200). Daeth dim llwyddiant i Gerallt na chydnabyddiaeth i Caradog druan gan nad oedd y penaethiaid eglwysig yn dymuno caniatau i Gerallt fod yn Esgob Ty Ddewi. Mae eglwys Lawrenny yn Aberdaugleddau wedi ei chyflwyno i Caradog, ar arferai fod ffynnon gysegredig iddo gerllaw Haroldston.

Ffynonellau[golygu | golygu cod y dudalen]

  • The Lives of the British Saints, ii, 75-8;
  • Liber Landavensis. The Text of the Book of Llan Dâv, 1893, 2, 279.