Tywyn

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio

Cyfesurynnau: 52°34′59″N 4°05′24″W / 52.58294°N 4.08989°W / 52.58294; -4.08989

Tywyn
Stryd fawr Tywyn
Stryd Fawr Tywyn
Tywyn is located in Gwynedd
Tywyn

 Tywyn yn: Gwynedd
Poblogaeth 2,864 
Cyfeirnod grid yr AO SH585004
Prif ardal Gwynedd
Sir seremonïol Gwynedd
Gwlad Cymru
Gwladwriaeth sofran Y Deyrnas Unedig
Tref bost TYWYN
Rhanbarth cod post LL36
Cod deialu 01654
Yr Heddlu Gogledd Cymru
Tân Gogledd Cymru
Ambiwlans Cymru
Senedd yr Undeb Ewropeaidd Cymru
Senedd y DU Meirionnydd Nant Conwy
Cynulliad Cymru Dwyfor Meirionnydd
Rhestr llefydd: y DU • Cymru • Gwynedd
Mae hon yn erthygl am y dref ym Meirionnydd. Am y pentref yn sir Conwy gweler Tywyn (Conwy). Gweler hefyd Tywyn y Capel a tywyn (tywod).
Glan y môr, Tywyn, Meirionnydd gan edrych i gyfeiriad y de (Aberdyfi)

Tref fechan ar lan Bae Ceredigion ym Meirionnydd, Gwynedd yw Tywyn. Mae Caerdydd 137.7 km i ffwrdd o Tywyn ac mae Llundain yn 297.8 km. Y ddinas agosaf ydy Bangor sy'n 71 km i ffwrdd. Mae'r traeth a'r promenâd yn atyniadau twristaidd poblogaidd. I'r gogledd y mae aber Afon Dysynni, ac i'r gogledd-ddwyrain y mae tir amaethyddol bras Dyffryn Dysynni a phentref Bryn-crug. I'r dwyrain ceir bryniau Craig y Barcud a Chraig Fach-goch.

Cynnwys

Yr enw [golygu]

Gelwir y dref weithiau wrth yr enw Tywyn Meirionnydd, rhag drysu rhwng lleoedd gwahanol ag enwau tebyg, yn arbennig y pentref o'r un enw yn sir Conwy (gw. uchod). Yn y cyfnod Fictoraidd a hyd at ganol ugeinfed ganrif defnyddid enw arall yn y Saesneg, sef Towyn-on-Sea. Hyd at oddeutu canol yr ugeinfed ganrif, cyfeirid yn achlysurol at y dref fel 'Y Tywyn', ond nid arferir y ffurf honno bellach. Yn Gymraeg, yr ynganiad arferol yw /ˈtəʊ.ɪn/, ond yn Saesneg y mae'r ynganiad /'taʊ.ɪn/ yn gyffredin. Ystyr y gair tywyn yw 'traeth, glân môr, twyn twyod', ac mae twyni tywod eang i'w cael i'r de o'r dref i gyfeiriad Aberdyfi.

Hanes [golygu]

Sefydlodd Cadfan Sant glas yn Nhywyn yn y 6ed ganrif. Yn ôl Llyfr Llandaf, hwylio i Dywyn o Armorica wnaeth ef a deuddeg arall. Yn ôl traddodiad Llydaw yw Armorica, er bod rhai yn cynnig mai o ysgol Gristnogol ar lan y môr ym Mhrydain y daeth, megis Llanilltyd Fawr. Yn ôl traddodiad ei glas yn Nhywyn oedd y cyntaf a sefydlwyd ganddo yng Nghymru. Adeiladwyd eglwys o bren yn gyntaf a chofnodir bod yr eglwys wedi ei llosgi ddwywaith gan y Llychlynwyr. Yn y 12fed ganrif adeiladwyd eglwys o gerrig yn y dull Normanaidd, sydd wedi goroesi yn rhan o adeilad presennol Eglwys Sant Cadfan.

Prif drysor yr eglwys hon yw Carreg Cadfan; arni mae'r arysgrif Gymraeg hynaf y gwyddys amdani. Fe'i hysgrifennwyd tua dechrau'r 9fed ganrif, os nad cynt.

Yn Oes y Tywysogion Tywyn oedd un o brif drefi cwmwd Ystumanner, cantref Meirionnydd.

Yn 1877, ceisiwyd adeiladu pier yn Nhywyn. Ni oroesodd y gwaith fwy nag ychydig fisoedd, a phrin yw'r olion a adawyd ganddo.[1] Mae'r stryd 'Pier Road' hyd heddiw yn cynnig awgrym o'i leoliad.

Yr Iaith Gymraeg [golygu]

Cymraeg oedd prif iaith Tywyn hyd at ganol yr ugeinfed ganrif. Yn ystod y 1860au, defnyddid 'Welsh Stick' (sef ffurf ar y Welsh Not) yn Ysgol Frutanaidd y dref (rhagflaenydd Ysgol Penybryn) er mwyn cosbi plant a ddaliwyd yn siarad Cymraeg.[2]

Cofnododd Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001 fod 40.5% o boblogaeth Tywyn yn gallu'r Gymraeg. Yn 2010, nodwyd mewn adolygiad gan Estyn fod 11% o blant ysgol gynradd y dref yn dod o aelwydydd a oedd â'r Gymraeg yn brif iaith.[3]

Trigolion nodedig [golygu]

Mae cyswllt rhwng nifer o drigolion mwyaf nodedig y plwy ac Ynysymaengwyn, ystâd y bu i'w sgwïeiriaid ddominyddu'r dref o'r bedwaredd ganrif ar ddeg hyd yr ugeinfed.

Roedd 'Syr' Arthur ap Huw (a elwid weithiau yn Arthur Hughes) yn ŵyr i Hywel ap Siencyn ab Iorwerth o Ynysymaengwyn ac yn ficer Eglwys Cadfan yn Nhywyn rhwng 1555 a'i farwolaeth yn 1570. Roedd hefyd yn noddwr nodedig i'r beirdd.[4] Fe'i cofir am ei gyfieithiad Cymraeg o destun gwrth-ddiwygiadol George Marshall, A Compendious Treatise in Metre (1554).[5]

Roedd nai Arthur ap Huw, David neu Dafydd Johns (a elwid weithiau'n David Jones neu David ap John, bl. 1572-98) yn ffigwr arall amlwg yn y Dadeni Dysg yng Nghymru.[6] Roedd yn or-or-ŵyr i Hywel ap Siencyn, ac fe gopïodd lawysgrif bwysig o gywyddau (Llyfrgell Brydeinig Additional MS 14866) sydd yn cynnwys nifer o gerddi i deulu Ynysymaengwyn.

Mae ychwanegiadau diweddarach at y llawysgrif hon yn cynnwys nifer o gerddi o'r ddeunawfed ganrif, ac yn eu plith y mae rhai i'r teuluoedd Owen a Corbet o Ynysymaengwyn ac i'r Parchedig Edward Morgan.[7] Roedd Edward Morgan (m. 1749) yn frodor o Langelynnin, yn frawd i'r llenor John Morgan (Matchin), ac yn ficer Eglwys Cadfan o 1717; ef oedd un o berchnogion llawysgrif David Johns yn ystod rhan gyntaf y ddeunawfed ganrif.

Un o blwyf Tywyn oedd y Parchedig Griffith Hughes (1707–c.1758). Ef oedd awdur The Natural History of Barbados (1750), cyfrol sy'n cynnwys y disgrifiad cynharaf o'r grawnffrwyth. Roedd Evan Evans (Ieuan Fardd) (1731–88) yn gurad Eglwys Cadfan rhwng 1772 a 1777. Yn ystod ei gyfnod yn Nhywyn bu'n athro barddol ar David Richards (Dafydd Ionawr), y bardd o Lanyrafon ger Bryn-crug.

Yn 1826, cyhoeddodd Edward Jones o Dywyn Marwolaeth Abel, cyfieithiad o Der Tod Abels gan y bardd o'r Swistir, Solomon Gessner. Roedd John Ceiriog Hughes ('Ceiriog', 1832–1887) yn rheolwr gorsaf yn Nhywyn am gyfnod byr o 1870. Hefyd yn y flwyddyn honno, ar 4 Ebrill, bu farw'r offeiriad, yr hynafiaethydd, yr awdur a'r bardd Owen Wynne Jones (Glasynys) (1828-1870) yn Nhywyn.

Bu'r cerddor Joseph David Jones (1827–1870) yn ysgolfeistr yn Nhywyn am gyfnod, gan gwrdd â'i wraig yno. Yno hefyd y magwyd ei feibion rhwng 1870 a 1877, gan gynnwys Sir Henry Haydn Jones (1863-1950), a fu'n aelod seneddol ar Feirionnydd ac a dreuliodd bron y cyfan o'i oes yn byw yn y dref, a'r gweinidog nodedig gyda'r Annibynwyr yn Lloegr, John Daniel Jones (1865-1942).

Cyfrifiad 2011 [golygu]

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:[8][9][10]

Cyfrifiad 2011
Poblogaeth cymuned Tywyn (pob oed) (3,264)
  
 100%
Y nifer dros 3 oed sy'n siarad Cymraeg (Tywyn) (1,189)
  
 37.5%
:Y ganran drwy Gymru
  
 19%
Y nifer sydd wedi'u geni yng Nghymru (Tywyn) (1434)
  
 43.9%
:Y ganran drwy Gymru
  
 73%
Y nifer dros 16 sy'n ddiwaith (Tywyn) (785)
  
 49%
:Y ganran drwy Gymru
  
 5%

Cyfeiriadau [golygu]

  1. ↑ Wilkinson, Jeremy. 1984. Tywyn Pier. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Feirionnydd, 9.4, tt. 457-71.
  2. ↑ Archifdy Meirionnydd, Archifau Gwynedd, Llyfr Log Ysgol Brydeinig Towyn, Sir Feirionnydd, 1863-76, Casglu'r Tlysau: Y wefan ar gyfer treftadaeth a diwylliant Cymreig.
  3. ↑ Williams, William Edwards. 2010. Adroddiad ar ansawdd addysg yn Ysgol Penybryn, Tywyn, Gwynedd, t. 1.
  4. ↑ Fychan, Cledwyn. 1979. Canu i wŷr eglwysig gorllewin Sir Ddinbych. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Ddinbych, 28, p. 120.
  5. ↑ Bowen, Geraint. 1956. Arthur ap Huw. Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 9.3, t. 376.
  6. ↑ Roberts, Brynley F. 2004. ‘Johns , David (fl. 1572–1598)’. Oxford Dictionary of National Biography. Oxford: Oxford University Press, 2004 accessed 18 Feb 2012.
  7. ↑ Owen, Bob, 1962. Cipolwg ar Ynysymaengwyn. Cylchgrawn Cymdeithas Hanes Meirionnydd, 4.2, tt. 97-118.
  8. ↑ "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html. Adalwyd 2012-12-12. . Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
  9. ↑ Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
  10. ↑ Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.

Gweler hefyd [golygu]

Cyfeiriadau [golygu]

  1. ↑ Wilkinson, Jeremy. 1984. Tywyn Pier. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Feirionnydd, 9.4, tt. 457-71.
  2. ↑ Archifdy Meirionnydd, Archifau Gwynedd, Llyfr Log Ysgol Brydeinig Towyn, Sir Feirionnydd, 1863-76, Casglu'r Tlysau: Y wefan ar gyfer treftadaeth a diwylliant Cymreig.
  3. ↑ Williams, William Edwards. 2010. Adroddiad ar ansawdd addysg yn Ysgol Penybryn, Tywyn, Gwynedd, t. 1.
  4. ↑ Fychan, Cledwyn. 1979. Canu i wŷr eglwysig gorllewin Sir Ddinbych. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Ddinbych, 28, p. 120.
  5. ↑ Bowen, Geraint. 1956. Arthur ap Huw. Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 9.3, t. 376.
  6. ↑ Roberts, Brynley F. 2004. ‘Johns , David (fl. 1572–1598)’. Oxford Dictionary of National Biography. Oxford: Oxford University Press, 2004 accessed 18 Feb 2012.
  7. ↑ Owen, Bob, 1962. Cipolwg ar Ynysymaengwyn. Cylchgrawn Cymdeithas Hanes Meirionnydd, 4.2, tt. 97-118.
  8. ↑ "Ystadegau Allweddol ar gyfer Cymru". Swyddfa Ystadegau Gwladol. http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/cyfrifiad-2011/ystadegau-allweddol-ar-gyfer-awdurdodau-unedol-yng-nghymru/stb-2011-key-statistics-for-wales---welsh.html. Adalwyd 2012-12-12. . Poblogaeth: ks101ew. Iaith: ks207wa - noder mae'r canran hwn yn seiliedig ar y nier sy'n siarad Cymraeg allan o'r niferoedd sydd dros 3 oed. Ganwyd yng Nghymru: ks204ew. Diweithdra: ks106ew; adalwyd 16 Mai 2013.
  9. ↑ Canran y diwaith drwy Gymru; Golwg 360; 11 Rhagfyr 2012; adalwyd 16 Mai 2013
  10. ↑ Gwefan Swyddfa Ystadegau Gwladol; Niferoedd Di-waith rhwng 16 a 74 oed; adalwyd 16 Mai 2013.
gw • sg • go
Trefi a phentrefi Gwynedd

Aberangell  · Aberdaron  · Aberdesach  · Aberdyfi  · Abererch  · Abergwyngregyn  · Abergynolwyn  · Aberllefenni  · Abermaw  · Abersoch  · Afon Wen  · Arthog  · Y Bala  · Bangor  · Beddgelert  · Bethania  · Bethel  · Bethesda  · Betws Garmon  · Blaenau Ffestiniog  · Boduan  · Bontddu  · Bontnewydd (Arfon)  · Bontnewydd (Meirionnydd)  · Botwnnog  · Brithdir  · Bronaber  · Bryncir  · Bryncroes  · Bryn-crug  · Brynrefail  · Bwlchtocyn  · Caeathro  · Caernarfon  · Carmel  · Carneddi  · Cefnddwysarn  · Clynnog Fawr  · Corris  · Cricieth  · Croesor  · Crogen  · Cwm-y-glo  · Chwilog  · Deiniolen  · Dinas  · Dinas Dinlle  · Dinas Mawddwy  · Dolgellau  · Dolbenmaen  · Dyffryn Ardudwy  · Efailnewydd  · Fairbourne  · Y Felinheli  · Y Ffôr  · Y Fron  · Frongoch  · Ffestiniog  · Ganllwyd  · Garndolbenmaen  · Garreg  · Gellilydan  · Glan-y-wern  · Glasinfryn  · Golan  · Groeslon  · Harlech  · Llanaelhaearn  · Llanarmon  · Llanbedr  · Llanbedrog  · Llanberis  · Llandanwg  · Llandegwning  · Llandwrog  · Llandygái  · Llanddeiniolen  · Llandderfel  · Llanddwywe  · Llanegryn  · Llanenddwyn  · Llanengan  · Llanelltyd  · Llanfachreth  · Llanfaelrhys  · Llanfaglan  · Llanfair  · Llanfihangel-y-pennant (Abergynolwyn)  · Llanfihangel-y-pennant (Cwm Pennant)  · Llanfihangel-y-traethau  · Llanfor  · Llanfrothen  · Llangelynnin  · Llangïan  · Llangwnadl  · Llwyngwril  · Llangybi  · Llangywair  · Llaniestyn  · Llanllechid  · Llanllyfni  · Llannor  · Llanrug  · Llanuwchllyn  · Llanwnda  · Llanymawddwy  · Llanystumdwy  · Llanycil  · Llithfaen  · Maentwrog  · Mallwyd  · Minffordd  · Minllyn  · Morfa Bychan  · Morfa Nefyn  · Mynydd Llandygái  · Mynytho  · Nantlle  · Nantmor  · Nant Peris  · Nasareth  · Nebo  · Nefyn  · Pant Glas  · Penmorfa  · Pennal  · Penrhos  · Penrhyndeudraeth  · Pen-sarn  · Pentir  · Pentrefelin  · Pentre Gwynfryn  · Pentreuchaf  · Penygroes  · Pistyll  · Pontllyfni  · Porthmadog  · Portmeirion  · Prenteg  · Pwllheli  · Rachub  · Y Rhiw  · Rhiwlas  · Rhos-fawr  · Rhosgadfan  · Rhoshirwaun  · Rhoslan  · Rhostryfan  · Rhyd  · Rhyd-Ddu  · Rhydyclafdy  · Rhydymain  · Sarnau  · Sarn Mellteyrn  · Sling  · Soar  · Talsarnau  · Tal-y-bont, Abermaw‎  · Tal-y-bont, Bangor  · Talysarn  · Tanygrisiau  · Trawsfynydd  · Treborth  · Trefor  · Tregarth  · Tremadog  · Tudweiliog  · Tywyn  · Waunfawr

Wedi dod o "http://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Tywyn&oldid=1522171"