Undeb Cynghrair y Cenhedloedd

Oddi ar Wicipedia
Undeb Cynghrair y Cenhedloedd
Enghraifft o'r canlynolsefydliad Edit this on Wikidata
Dechrau/Sefydlu1918 Edit this on Wikidata
Arwyddlun Cynghrair y Cenhedloedd yn 1939, er noder, na bu erioed faner swyddogol i'r sefydliad

Roedd Undeb Cynghrair y Cenhedloedd (Saesneg: League of Nations Union) yn sefydliad a ffurfiwyd ym mis Hydref 1918 ym Mhrydain i hyrwyddo cyfiawnder rhyngwladol, cyd-ddiogelwch a heddwch parhaol rhwng cenhedloedd yn seiliedig ar ddelfrydau Cynghrair y Cenhedloedd. Sefydlwyd Cynghrair y Cenhedloedd gan y Pwerau Mawr (Prydain, Ffrainc, yr UDA, yr Eidal ag ati) fel rhan o Gytundebau Heddwch Versailles, y setliad rhyngwladol a ddilynodd y Rhyfel Byd Cyntaf. Creu cymdeithas gyffredinol o genhedloedd oedd un olaf Pedwar Pwynt ar Ddeg yr Arlywydd Woodrow Wilson. Daeth yr LNU y sefydliad mwyaf a mwyaf dylanwadol yn y mudiad heddwch Prydeinig.[1][2] Erbyn canol y 1920au, roedd ganddi dros chwarter miliwn o danysgrifwyr cofrestredig[3] ac yn y pen draw cyrhaeddodd ei haelodaeth uchafbwynt o tua 407,775 yn 1931. Erbyn y 1940au, ar ôl siomedigaethau argyfyngau rhyngwladol y 1930au a'r disgyniad i'r Ail Ryfel Byd, gostyngodd aelodaeth i tua 100,000.[4]

Ffurfio[golygu | golygu cod]

Ffurfiwyd yr LNU ar 13 Hydref 1918[2] trwy uno'r Free Nations Association a'r League of Nations Society, dau sefydliad hŷn sydd eisoes yn gweithio i sefydlu system newydd a thryloyw o gysylltiadau rhyngwladol, hawliau dynol (fel ac ar gyfer heddwch byd-eang trwy ddiarfogi a diogelwch cyffredinol ar y cyd, yn hytrach na dulliau traddodiadol megis cydbwysedd pŵer a chreu blociau pŵer trwy gytundebau cyfrinachol.[5]

Sefydlwyd penodau o'r LNU yn yr arglwyddiaethau ac mewn cenhedloedd cynghreiriol, gan gynnwys ym mhrifddinasoedd holl daleithiau Awstralia.[6]

Gweithgareddau[golygu | golygu cod]

Chwaraeodd yr LNU ran bwysig mewn gwleidyddiaeth rhwng y ddau ryfel byd. Yn ôl un ffynhonnell bu'n llwyddiannus wrth drosi prif ffrwd cymdeithas Prydain, gan gynnwys llafur, yr eglwysi a'r prif bapurau newydd, i achos Cynghrair y Cenhedloedd.[7] Roedd hefyd yn ddylanwad mawr mewn cylchoedd gwleidyddol traddodiadol ac yn arbennig yn y Blaid Ryddfrydol. Mae un hanesydd wedi mynd mor bell â disgrifio'r LNU fel "grŵp pwyso Rhyddfrydol allweddol ar bolisi tramor" ac i alw aelodau'r Blaid Ryddfrydol yn "wir gredinwyr" yr LNU.[8] Ei llywydd cyntaf oedd Edward Gray yr ysgrifennydd tramor Rhyddfrydol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Fodd bynnag, roedd y rhan fwyaf o Geidwadwyr yn hynod ddrwgdybus o gefnogaeth yr LNU i heddychiaeth a diarfogi,[9] safbwynt tebyg oedd barn y Ceidwadwyr yn yr 1980au mewn perthynas â'r Ymgyrch dros Ddiarfogi Niwclear. Dywedodd hyd yn oed Austen Chamberlain fod y Pwyllgor Gwaith yn cynnwys "rhai o'r cranciau gwaethaf a wyddwn erioed".[10] Dywedodd Winston Churchill am yr Undeb: "What impresses me most about them is their long suffering and inexhaustible gullibility".[11]

Pleidlais Heddwch[golygu | golygu cod]

Un enghraifft o arwyddocâd yr effaith wleidyddol y gallai’r LNU ei chael oedd ei threfniadaeth o Bleidlais Heddwch 1935, pan ofynnwyd i bleidleiswyr benderfynu ar gwestiynau’n ymwneud â diarfogi rhyngwladol a diogelwch ar y cyd. Nid oedd y Bleidlais Heddwch yn refferendwm swyddogol, ond cymerodd mwy nag un ar ddeg miliwn o bobl ran ynddo, gan gynrychioli cefnogaeth gref i nodau ac amcanion Cynghrair y Cenhedloedd, gan ddylanwadu ar lunwyr polisi a gwleidyddion. Cafodd canlyniadau'r Bleidlais Heddwch eu cyhoeddi ledled y byd. Awgrymwyd mai un canlyniad oedd dehongliad pwerau'r Echel o'r canlyniad fel arwydd o amharodrwydd Prydain i fynd i ryfel ar ran cenhedloedd eraill[12] er bod y bleidlais dros weithredu milwrol yn erbyn ymosodwyr rhyngwladol, fel mater o'r diwedd. cyrchfan, roedd bron i dri-i-un.

Rhaglenni addysgol[golygu | golygu cod]

Prif weithgareddau eraill yr LNU oedd addysg a chodi ymwybyddiaeth. Darparodd gyhoeddiadau, siaradwyr a chyrsiau wedi'u trefnu.[13] Cafodd rhai o'i raglenni effaith barhaol ar ysgolion Prydain.[14]

Archif yr Undeb Brydeinig[golygu | golygu cod]

Cedwir archif yr Undeb Brydeinig yn yr Archif Brydeinig yn Llundain.[15] ac yn llyfrgell y London School of Economics.[16]

Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru[golygu | golygu cod]

Sefydlwyd Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1918. Daeth yn rhan bwysig o fywyd Cymru gan ddod yn aelod hunanlywodraethol o fewn strwythur Prydain. Roedd ganddi arweinwyr a chefnogwyr adnabyddus fel Gwilym Davies, David Davies, Barwn 1af Davies, ac Annie Janes Hughes Griffiths.

Ymysg eu hymgyrchoedd mwyaf adnabyddus oedd cefnogaeth i Apêl Heddwch Menywod Cymru yn 1923-24 pan casglwyd enwau 390,000 o fenywod ar draws Cynru mewn deiseb dros heddwch. Bu i'r Undeb hefyd fod yn rhan o'r y Deml Heddwch ym Mharc Cathays, yng nghanolfan ddinesig Caerdydd.[17]

Dolenni allannol[golygu | golygu cod]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod]

  1. Douglas, R. M. (2004). The Labour Party, Nationalism and Internationalism, 1939-1951: A New World Order. Routledge. t. 27. ISBN 9780203505786.
  2. "League of Nations Union Collected Records, 1915-1945". Swarthmore College Peace Collection. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-01-31. Cyrchwyd 2009-02-26.
  3. Callaghan, John T. (2007). The Labour Party and Foreign Policy: A History. Routledge. t. 69. ISBN 9781134540150.
  4. Baratta, Joseph Preston (2004). Politics of World Federation: From world federalism to global governance. Greenwood Publishing Group. t. 74. ISBN 9780275980689.
  5. "LNU - League of Nations Union Collection". LSE Library Services.
  6. Nodyn:Cite thesis
  7. McKercher, B. J. C., gol. (1990). Anglo-American Relations in the 1920s: The Struggle for Supremacy. University of Alberta. t. 23. ISBN 9781349119196.
  8. McDonough, Frank (1998). Neville Chamberlain, Appeasement, and the British Road to War. Manchester University Press. t. 111. ISBN 9780719048326.
  9. Thompson, J. A. (December 1977). "Lord Cecil and the Pacifists in the League of Nations Union". The Historical Journal (Cambridge University Press) 20 (4): 949–59. doi:10.1017/S0018246X00011481. JSTOR 2638416. https://archive.org/details/sim_historical-journal_1977-12_20_4/page/949.
  10. Thompson, J. A. (December 1977). "Lord Cecil and the Pacifists in the League of Nations Union". The Historical Journal (Cambridge University Press) 20 (4): 949–59. doi:10.1017/S0018246X00011481. JSTOR 2638416. https://archive.org/details/sim_historical-journal_1977-12_20_4/page/949.
  11. HC Deb 23 November 1932 vol 272 cc73-211
  12. Thane, Pat (2001). Cassell's Companion to Twentieth-Century Britain. Cassell. t. 311. ISBN 9780304347940.
  13. Cook, Chris (1975). Sources in British Political History, 1900-1950 Volume 1. London: MacMillan. t. 144. ISBN 978-0-333-15036-8.
  14. British Library of Political and Economic Science, League of Nations Union, 1918-1971. Archifwyd 2012-07-14 yn Archive.is
  15. "League of Nations Union". gwefan y National Archives. Cyrchwyd 25 Ionawr 2024.
  16. "Series UKLSE-DL1PI01001 - Papers of League of Nations Union". gwefan llyfrgell yr LSE. Cyrchwyd 25 Ionawr 2024.
  17. "Undeb Cynghrair y Cenhedloedd Cymru". gwefan Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru. Cyrchwyd 25 Ionawr 2024.