Neidio i'r cynnwys

Treiglad

Oddi ar Wicipedia
(Ailgyfeiriwyd o Treigliad)
Treiglad
Enghraifft o:ffenomen ieithyddol Edit this on Wikidata
Mathnewid seiniau Edit this on Wikidata
Dynodwyr

Newid mewn cytsain ar ddechrau gair yn ôl ei safle neu ei swyddogaeth yw treiglad. Mae treigladau'n nodweddiadol o'r ieithoedd Celtaidd, ond maent yn digwydd mewn sawl iaith arall fel Fula (iaith yng ngorllewin Affrica), Dholuo o Cenia a Nivkh (iaith o Siberia) a phob un o'r ieithoedd Celtaidd.

Mae gan yr ieithoedd Goedelaidd (Gaeleg, Manaweg a Gwyddeleg) ddau dreiglad; tri sydd i'r Gymraeg a Chernyweg ac mae gan y Llydaweg (a'r Frythoneg) bedwar math. Drwy'r defnydd o'r treiglad, ym mhob un o'r ieithoedd Celtaidd, gallwn ddeall rhyw'r person y cyfeirir ato; er enghraifft yn y Gymraeg, pan ddywedir, ‘Mae ei chwch yn y porthladd’ gwyddwn mai merch bia'r cwch, nid dyn.[1]

Mae'r treigladau'n rhan o gystrawen a morffoleg y Gymraeg.[2]

Treigladau yn Gymraeg

[golygu | golygu cod]

Mae tri phrif dreiglad gan y Gymraeg, sef

  • y treiglad meddal
  • y treiglad trwynol
  • y treiglad llaes

Treiglad meddal

[golygu | golygu cod]

Treiglad mwyaf cyffredin y Gymraeg yw'r treiglad meddal, sy'n digwydd i'r llythrennau dilynol (ar ôl "i", er enghraifft);

  • B → F; i Fangor
  • C → G; i Gaerdydd
  • D → Dd; i Ddolgellau
  • G yn disgyn; i GWent
  • Ll → L; i Langollen
  • M → F; i Fynwy
  • P → B; i Bont y Pŵl
  • Rh → R; i Radyr
  • T → D; i Dredegar

Treigladau meddal yn yr ieithoedd Celtaidd

[golygu | golygu cod]

Mae'r tabl yn dangos gweithrediadau treigladau meddal yn yr ieithoedd Celtaidd. Oherwydd bod gan bob iaith orgraff ei hun, mae'r treigladau wedi eu trefnu yn ôl eu seiniau. Mae hyn yn ei wneud yn haws i gymharu'r ieithoedd. Er enghraifft, mae çh ym Manaweg yn gyfartal â t (fain) yn yr ieithoedd Gaelaidd eraill.

Mae'r gell lwyd yn dangos bod dim treiglad meddal yn yr iaith honno am y llythyren honno.

Treigladau meddal yn yr ieithoedd Celtaidd
  Cytsain wreiddiol Cytsain dreigledig
Ffurf gysefin Sain (GSR) Manaweg Gaeleg yr Alban Gwyddeleg Cymraeg Cernyweg Llydaweg
p fain /pʲ/ /pʲ/ → /fʲ/
Sillafiadp → ph
p lydan/pˠ/ /pˠ/ → /fˠ/
Sillafiadp → ph
p /p/ /p/ → /f/ /pʰ/ → /f/ /p/ → /b/ /p/ → /b/ /p/ → /b/
Sillafiadp → php → php → bp → bp → b
t fain /tʲ/ /ʧ/ → /h/, /ʧ/ /tʲʰ/ → /h/, /hj/ /tʲ/ → /h/
Sillafiad çh → h, çh t → th t → th
t lydan /tˠ/ /tˠ/ → /h/, /t/ /t̪ʰ/ → /h/ /tˠ/ → /h/
Sillafiad t, th → h, t, th t → th t → h
t /t/ /t/ → /d/ /t/ → /d/ /t/ → /d/
Sillafiad t → d t → d t → d
ch
çh
/ʧ/ gweler
t fain
/ʧ/ → /ʤ/
Sillafiad ch → j
c fain
k fain
/c/ /c/ → /ç/ /cʰ/ → /çʰ/ /c/ → /ç/
Sillafiad c, k → ch c → ch c → ch
c lydan
k lydan
/k/ /k/ → /x/ /kʰ/, /xk/ → /x/ /k/ → /x/
Sillafiad c, k → ch c → ch c → ch
c/k/ /k/ → /g/ /k/ → /g/ /k/ → /g/
Sillafiad c → g k → g k → g
b fain /bʲ/ /b/ → /v/ /pj/, /jp/ → /vj/ /bʲ/ → /vʲ/
Sillafiad b → v b → bh b → bh
b lydan /bˠ/ /bw/, /b/ → /w/ /p/ → /v/ /bˠ/ → /w/
Sillafiad bw, b → w b → bh b → bh
b /b/ /b/ → /v/ /b/ → /v/ /b/ → /v/
Sillafiad b → f b → v b → v
d fain /dʲ/ /ʤ/ → /j/, /ʤ/ /tʲ/ → /j/ /dʲ/ → /ʝ/
Sillafiad j → y, j d → dh d → dh
d lydan /dˠ/ /dˠ/ → /ɣ/, /d/ /t̪/ → /ɣ/ /d̪ˠ/ → /ɣ/
Sillafiad d → gh, d d → dh d → dh
d/d/ /d/ → /ð/ /d/ → /ð/ /d/ → /z/
Sillafiad d → dd d → dh d → z
j /ʤ/ gweler
d fain
Sillafiad
g fain /gʲ/ /gʲ/ → /y/ /kʲ/ → /ʝ/ /ɟ/ → /j/
Sillafiadgi → yi, ghig → ghg → gh
g lydan /gˠ/ /gˠ/ → /ɣ/ /kˠ/ → /ɣ/ /gˠ/ → /ɣ/
Sillafiad g → gh g → gh g → gh
g gron /g/ /g/ → /w/
Sillafiad g → w
g anghron /g/ /g/ → dim
Sillafiadg → dim
g /g/ /g/ → dim /g/ → /x/
Sillafiad g → dim g → c'h
gw/gw/ /gw/ → /w/ /gw/ → /w/ /gʷ/ → /w/
Sillafiad gw → w gw → w gw → w
m fain /mʲ/ /m/ → /v/ /mj/ → /vj/ /bʲ/ → /vʲ/
Sillafiad m → v m → mh m → mh
m lydan /mˠ/ /mw/, /m/ → /w/ /m/ → /v/ /mˠ/ → /w/
Sillafiad mw, m → w m → mh m → mh
m /m/ /m/ → /v/ /m/ → /v/ /m/ → /v/
Sillafiad m → f m → v m → v
f fain /fʲ/ /f/ → dim, /f/ /f/, /fj/ → dim /fʲ/ → dim
Sillafiad f → dim, f f → fh f → fh
f lydan /fˠ/ /fw/ → /w/, /fw/ /f/ → dim /fˠ/ → dim
Sillafiad fw → w, fw f → fh f → fh
s fain /sʲ/ /ʃ/ → /h/, /ʧ/, /ʃ/ /ʃ/ → /h/, /hj/ /ʃ/ → /h/, /t/
Sillafiad sh → h, çh, sh s → sh s → sh, ts
s lydan /sˠ/ /s/ → /h/, /t/ /s/ → /h/ /sˠ/ → /h/, /t/
Sillafiad s → h, t s → sh s → sh, ts
ll /ɬ/ /ɬ/ → /l/, /ɬ/
Sillafiad ll → l, ll
r fain /rˠ/ /rˠ/ → /ɾʲ/
Sillafiad r
r lydan /rˠ/ /rˠ/ → /ɾ/
Sillafiad r
rh/r̥/ /r̥/ → /r/, /r̥/
Sillafiad rh → r, rh
l fain /lʲ/ /ʎ/ → /l/
Sillafiad l
l lydan /lˠ/ /l̪ˠ/
Sillafiad l
n fain /nʲ/ /ɲ/ → /ɲ/
Sillafiad n
n lydan /nˠ/ /n̪ˠ/ → /n/
Sillafiad n

Treiglad trwynol

[golygu | golygu cod]

Yr ail dreiglad yw'r treiglad trwynol, sy'n digwydd i'r llythrennau dilynol (ar ôl "yn" er enghraifft);

  • B → M; ym Marri
  • C → Ngh; yng Nghaerdydd
  • D → N; yn Nolgellau
  • G → Ng; yng Ngrug
  • P → Mh; ym Mhont y Pridd
  • T → Nh; yn Nhregaron

Treigladau trwynol yn yr ieithoedd Celtaidd

[golygu | golygu cod]

Mae'r tabl yn dangos gweithrediadau treigladau trwynol yn yr ieithoedd Celtaidd. Oherwydd bod gan bob iaith orgraff ei hun, mae'r treigladau wedi eu trefnu yn ôl eu seiniau. Mae hyn yn ei gwneud yn haws cymharu yr ieithoedd. Mae'r gell lwyd yn dangos bod dim treiglad trwynol yn yr iaith honno am y llythyren honno.

Treigladau trwynol yn yr ieithoedd Celtaidd
  Cytsain wreiddiol Cytsain dreigledig
Ffurf gysefin Sain (GSR) Manaweg Gaeleg yr Alban Gwyddeleg Cymraeg Cernyweg Llydaweg
p fain /pʲ/ /pʲ/ → /bʲ/
Sillafiad p → bp
p lydan /pˠ/ /pˠ/ → /bˠ/
Sillafiad p → bp
p /p/ | /p/ → /b/ /p/ → /m̥/
Sillafiad p → b p → mh
t fain /tʲ/ /ʧ/ → /j/ /tʲ/ → /dʲ/
Sillafiadçh → j t → dt
t lydan /tˠ/ /tˠ/ → /dˠ/ /tˠ/ → /dˠ/
Sillafiad t, th → d t → dt
t /t/ /t/ → /n̥/
Sillafiadt → nh
ch, çh /ʧ/ gw. t fain
c fain
k fain
/c/ /c/ → /ɟ/ /c/ → /ɟ/
Sillafiad c, k → g c → gc
c lydan
k lydan
/k/ /k/ → /ŋ̊/ /k/ → /g/
Sillafiad c, k → g c → gc
c/k/ /k/ → /ŋ̊/
Sillafiad c → ngh
b fain /bʲ/ /b/ → /m/ /bʲ/ → /mʲ/
Sillafiad b → m b → mb
b lydan /bˠ/ /b/ → /m/ /bˠ/ → /mˠ/
Sillafiad b → m b → mb
b /b/ /b/ → /m/
Sillafiad b → m
d fain /dʲ/ /ʤ/ → /nj/ /dʲ/ → /nʲ/
Sillafiadj → nyd → nd
d lydan /dˠ/ /dˠ/ → /nˠ/, /d/ /d̪ˠ/ → /n̪ˠ/
Sillafiad d → n d → nd
d /d/ /d/ → /n/
Sillafiad d → n
j /ʤ/ gw. d fain
g fain /gʲ/ /gʲ/ → /ŋ/ /ɟ/ → /ɲ/
Sillafiad g → ng g → ng
g lydan /gˠ/ /gˠ/ → /ŋˠ/ /g/ → /ŋ/
Sillafiad g → ng g → ng
g /g/ /g/ → /ŋ/
Sillafiad g → ng
f fain /fʲ/ /f/ → /v/ /fʲ/ → /vʲ/
Sillafiad f → v f → bhf
f lydan /fˠ/ /fw/ → /hw/, /w/ /fʲˠ/ → /w/
Sillafiad fw → w f → bhf

Treiglad llaes

[golygu | golygu cod]

Y trydydd treiglad yw'r treiglad llaes, sy'n digwydd i'r llythrennau dilynol (ar ôl "ei" er enghraifft);

  • C → Ch; ei char hi
  • P → Ph; ei phwrs hi
  • T → Th; ei thocyn hi

Treigladau llaes yn yr ieithoedd Celtaidd

[golygu | golygu cod]

Mae'r tabl yn dangos gweithrediadau treigladau llaes yn yr ieithoedd Celtaidd. Oherwydd bod gan bob iaith ei horgraff ei hun, mae'r treigladau wedi eu trefnu yn ôl eu seiniau. Mae hyn yn ei gwneud yn haws cymharu yr ieithoedd. Mae'r gell lwyd yn dangos bod dim treiglad llaes yn yr iaith honno am y llythyren honno.

Treigladau llaes yn yr ieithoedd Celtaidd
  Cytsain wreiddiol Cytsain dreigledig
Ffurf gysefin Sain (GSR) Manaweg Gaeleg yr Alban Gwyddeleg Cymraeg Cernyweg Llydaweg
p /p/ /p/ → /f/ /p/ → /f/ /p/ → /f/
Sillafiad p → ph p → f p → f
t /t/ /t/ → /θ/ /t/ → /θ/ /t/ → /z/
Sillafiad t → th t → th t → z
c
k
/k/ /k/ → /x/ /k/ → /h/ /k/ → /x/
Sillafiad c → ch k → h k → c'h

Treigladau caled a chymysg yn Gernyweg

[golygu | golygu cod]

Defnyddir y treiglad caled i'r berfenw sy'n dilyn y geiryn ow mewn cystrawen beriffrastig, e.e. Yma’n maw ow tybri bara ‘Mae'r bachgen yn bwyta bara’.

Defnyddir y treiglad cymysg wedi geiryn adferfol (yn), geiryn rhagferfol (y) a rhagenw dibynnol ail berson unigol (-jy, ’th); e.e. yn fras ‘yn (ddir)fawr’; Prag y tysk ev? ‘Pam ei fod yn dysgu?’.

Ffurf gysefinCytsain wedi'i
treiglo'n galed
Cytsain wedi'i
treiglo'n gymysg
bb→pb→f, v
mdim treigladm→f, v
dd→td→t
gg→kg→h
go, gu
gro, gru
gw. uchodgo/u→hwo/u
gro/u→wro/u
gwgw→kwgw→hw, w

Cyfeiriadau

[golygu | golygu cod]
  1. ↑ www.academia.edu; adalwyd 31 Ionawr 2015
  2. ↑ Thomas, Peter Wynn (1996). Gramadeg y Gymraeg. Internet Archive. Caerdydd : Gwasg Prifysgol Cymru. t. 2. ISBN 978-0-7083-1357-2.