Synnwyr cyffredin

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Y cyntaf i drafod "synnwyr cyffredin" oedd Aristotle, sef "y gallu sydd gan anifeiliaid (gan gynnwys bodau dynol) i brosesu canfyddiadau gyda'u synhwyrau, atgofion a dychymyg er mwyn cyrraedd sawl barn sylfaenol". Yn ei ddiffiniad ef, dim ond bodau dynol sydd â meddwl rhesymegol go iawn (νοεῖν , noeîn).
Avicenna oedd un o'r awdurdodau canoloesol mwyaf yn ymwneud â synnwyr cyffredin Aristotelaidd, mewn tiroedd Islamaidd a Christnogol.

Synnwyr cyffredin yw barn gadarn, ymarferol a ystyrir yn farn ddoeth, ac a gaiff ei rhannu gan berson cyffredin, nid arbenigwr pwnc. Daw'r gair synnwyr o'r Lladin sentire (hefyd Gymraeg fel 'synio'; 'cydsynio').

Mae dealltwriaeth bob dydd o synnwyr cyffredin yn deillio o drafodaeth athronyddol hanesyddol mewn sawl iaith Ewropeaidd. Mae termau cysylltiedig mewn ieithoedd eraill yn cynnwys Lladin sensus communis (barn y gymuned), Groeg αἴσθησις κοινὴ (aísthēsis koinḕ), a Ffrangeg bon sens (synnwyr da), ond nid yw'r rhain yn gyfieithiadau syml ym mhob cyd-destun. Gall yr ystyr Cymraeg awgrymu mwy neu lai o addysg a doethineb, ac yn sicr, ystyrir y bobl gyffredin (y werin) yng Nghymru fel pobl dysgedig a chall, heb ronyn o sonobyddiaeth.

Mae gan "synnwyr cyffredin" hefyd o leiaf ddau ystyr athronyddol penodol. Y cyntaf yw gallu enaid yr anifail ( ψῡχή, psūkhḗ, seic) a gynigir gan Aristotle, sy'n galluogi gwahanol synhwyrau i ganfod ar y cyd nodweddion pethau corfforol megis symudiad a maint, gan ganiatáu i bobl ac anifeiliaid eraill wahaniaethu ac adnabod pethau corfforol. Mae'r synnwyr cyffredin hwn yn wahanol i ganfyddiad synhwyraidd sylfaenol ac i feddwl rhesymegol dynol, ond mae'n cydweithredu â'r ddau. Dylanwadwyd ar yr ail ddefnydd o'r term yn gan y Rhufeiniaid ac fe'i defnyddir ar gyfer sensitifrwydd un person at berson arall, a'r gymuned.[1] Yn union fel yr ystyr bob dydd, mae'r ddau o'r rhain yn cyfeirio at fath o ymwybyddiaeth sylfaenol ac at y gallu i farnu y disgwylir i'r rhan fwyaf o bobl gytuno ag ef yn naturiol, hyd yn oed os na allant esbonio pam.

Mae'r holl ystyron hyn o "synnwyr cyffredin", gan gynnwys y rhai bob dydd, wedi'u cydgysylltu mewn hanes cymhleth ac maent wedi esblygu yn ystod dadleuon gwleidyddol ac athronyddol pwysig o fewn y gwareiddiad Gorllewinol modern, yn enwedig tra'n ymwneud â gwyddoniaeth, gwleidyddiaeth ac economeg.[2]

Ers Oes yr Oleuedigaeth mae'r term "synnwyr cyffredin" wedi'i ddefnyddio ar gyfer effaith rhethregol yn gymeradwy, fel safon ar gyfer chwaeth dda a ffynhonnell axiomau gwyddonol a rhesymegol, ac yn anghymeradwy, fel rhywbeth sy'n cyfateb i ragfarn ac ofergoeliaeth ddi-chwaeth . Ar ddechrau'r 18g y cafodd yr hen derm athronyddol hwn ei ystyr Saesneg modern gyntaf: "Y gwirioneddau plaen, hunan-amlwg neu ddoethineb confensiynol nad oedd angen unrhyw soffistigedigrwydd i'w hamgyffred a dim prawf i'w dderbyn yn union oherwydd eu bod yn cyd-fynd mor dda. gyda galluoedd deallusol sylfaenol (synnwyr cyffredin) a phrofiadau'r corff cymdeithasol cyfan."[3] Dechreuodd hyn gyda beirniadaeth Descartes ohono, a'r hyn a ddaeth i gael ei adnabod fel yr anghydfod rhwng " rhesymoliaeth " ac " empiriaeth " . Yn llinell agoriadol un o'i lyfrau enwocaf, Discourse on Method, sefydlodd Descartes yr ystyr modern mwyaf cyffredin, a'i ddadleuon, pan ddywedodd fod gan bawb faint tebyg a digonol o synnwyr cyffredin ( bon sens ). ), ond anaml y caiff ei ddefnyddio'n dda. Felly, mae angen dilyn dull rhesymegol amheus a ddisgrifiwyd gan Descartes ac ni ddylid dibynnu’n ormodol ar synnwyr cyffredin. Yn yr Oleuedigaeth a ddilynodd yn y 18fed ganrif, daeth synnwyr cyffredin i'w weld yn fwy cadarnhaol fel sail i feddwl modern. Cyferbynid ef â metaffiseg, a gysylltid, fel Carteseg, â'r Ancien Régime . Disgrifiwyd pamffled polemical Thomas Paine Common Sense (1776) fel y pamffled gwleidyddol mwyaf dylanwadol yn y 18fed ganrif, sy'n effeithio ar chwyldroadau America a Ffrainc.[4] Heddiw, mae'r cysyniad o synnwyr cyffredin, a'r ffordd orau o'i ddefnyddio, yn parhau i fod yn gysylltiedig â llawer o'r pynciau mwyaf lluosflwydd mewn epistemoleg a moeseg, gyda ffocws arbennig yn aml wedi'i gyfeirio at athroniaeth y gwyddorau cymdeithasol modern .

Aristoteles[golygu | golygu cod y dudalen]

Fel nodwyd yn barod, mae tarddiad y term i'w gael yng ngweithiau Aristoteles. Yr achos mwyaf adnabyddus yw De Anima Llyfr III, pennod 1, yn enwedig llinellau 425 a 27. Mae'r darn yn ymwneud â sut mae meddwl anifeiliaid yn trosi canfyddiadau synnwyr amrwd o'r pum synnwyr, yn ganfyddiadau o bethau go iawn yn symud ac yn newid, y gellir meddwl amdanynt. Yn ôl dealltwriaeth Aristotle o ganfyddiad (perception), mae pob un o'r pum synnwyr yn canfod un math o "rywbeth canfyddadwy" neu "rhywbeth synhwyrol" sy'n benodol (ἴδια , idia ) iddo. Er enghraifft, gall golwg weld lliw. Ond roedd Aristotle yn egluro sut mae meddwl yr anifail, nid y meddwl dynol yn unig, yn cysylltu ac yn categoreiddio gwahanol chwaeth, lliwiau, teimladau, arogleuon a seiniau er mwyn dirnad pethau real yn nhermau'r "synhwyrau cyffredin" (neu'r "canfyddiadau cyffredin").

Y Groeg ar gyfer y synhwyrau cyffredin hyn yw tá koiná (τά κοινᾰ́ , yn llythrennol: "yr hyn sy'n gyffredin i lawer), ac mae enghreifftiau'n cynnwys fod pob peth yn unigol, yn unigryw, gyda'i siâp a'i faint penodol ac yn y blaen, ynghyd a'i newid a'i symudiad ei hun. Mae cyfuniadau gwahanol o'r priodweddau hyn yn gyffredin i bob peth a ellir ei ganfod.

Rhufeinig[golygu | golygu cod y dudalen]

Marcus Aurelius, ymerawdwr ac athronydd Stoic, a dylanwad pwysig ar y cysyniad o synnwyr cyffredin "dyneiddiol".

"Sensus communis" yw'r cyfieithiad Lladin o'r Groeg koinḕ aísthēsis, a daeth yn ol i'r brif gan ysgolheigion yr Oesoedd Canol wrth drafod damcaniaethau Aristotelaidd am ganfyddiad. Fodd bynnag, mewn Lladin cynharach yn ystod yr Ymerodraeth Rufeinig roedd y term wedi cymreyd arlliw moesegol amlwg, gan ddatblygu ystyron newydd. Mae'n debyg bod yr ystyron Rhufeinig hyn yn arbennig wedi'u dylanwadu gan sawl term Groeg Stoic gyda'r gair koinḗ (Groeg yr Henfyd: κοινή); nid yn unig koinḕ aísthēsis, ond hefyd dermau fel koinós noûs (Groeg yr Henfyd: κοινός νοῦς), koinḗ énnoia (κοινή ἔννοιᾰ), a koinonoēmosúnē, y mae pob un ohonynt yn ymwneud â noûs - rhywbeth, o leiaf yn Aristotle, na fyddai'n bresennol mewn anifeiliaid "is".

Cysylltiad arall rhwng Lladin communis sensus a Groeg Aristotoles oedd rhethreg, pwnc y bu Aristotoles y cyntaf i'w gyfundrefnu. Mewn rhethreg, rhaid i siaradwr darbodus ystyried barn (δόξαι , dóxai) a ddelir yn helaeth. Cyfeiriodd Aristotle at gredoau cyffredin fel hyn nid fel koinaí dóxai (κοιναί δόξαι , yn llythr. 'barn gyffredin'), sef term a ddefnyddiodd am acsiomau rhesymegol hunan-amlwg, ond gyda thermau eraill megis éndóxa (ἔνδόξα).

Thomas Reid a'r ysgol Albanaidd[golygu | golygu cod y dudalen]

Thomas Reid, sylfaenydd Ysgol Synnwyr Cyffredin yr Alban.

Yn gyfoes â Hume, ond yn feirniadol o amheuaeth Hume, ffurfiwyd Ysgol Synnwyr Cyffredin fel y'i gelwir yn yr Alban, y cafodd ei hegwyddor sylfaenol ei ynganu gan ei sylfaenydd a'i ffigwr mwyaf, Thomas Reid:

Os oes rhai egwyddorion, fel yr wyf yn meddwl eu bod, y mae cyfansoddiad ein natur yn ein harwain i'w credu, ac yr ydym o dan anghenrheidrwydd i'w cymeryd yn ganiataol yn ngofalon cyffredin bywyd, heb allu rhoddi rheswm am danynt. — dyma yr hyn a alwn yn egwyddorion synwyr cyffredin ; a'r hyn sy'n amlwg yn groes iddynt, yw'r hyn a alwn yn abswrd.[5]

Yr oedd Thomas Reid yn olynydd i Francis Hutcheson ac Adam Smith, fel Athro Athroniaeth Foesol, Prifysgol Glasgow. Er bod diddordebau Reid yn amddiffyn synnwyr cyffredin fel math o wybodaeth hunan-amlwg oedd ar gael i unigolion, roedd hyn hefyd yn rhan o amddiffyniad o gyfraith naturiol yn null Grotius. Credai fod y term synnwyr cyffredin, fel yr oedd yn cael ei ddefnyddio, yn cwmpasu'r synnwyr cyffredin cymdeithasol a ddisgrifiwyd gan Shaftesbury a Hutcheson, a'r pwerau canfyddadwy a ddisgrifiwyd gan Aristoteliaid.

Kant: Mewn blas esthetig[golygu | golygu cod y dudalen]

Cynigiodd Immanuel Kant y sensus communis hwnnw (Almaeneg: Gemeinsinn) yn gysyniad defnyddiol ar gyfer deall estheteg, ond roedd yn feirniadol o apel ysgol yr Alban at synnwyr cyffredin cyffredin a rennir gan y bobl (gesunden Verstand) fel sail gwybodaeth wirioneddol.

Datblygodd Immanuel Kant amrywiad newydd o'r syniad o sensus communis, gan nodi sut mae bod yn sensitif i'r farn (neu meddyliau, tybiaethau) sy’n cael eu rhannu’n eang ac sy’n ddealladwy, yn rhoi rhyw fath o safon ar gyfer barn, a thrafodaeth wrthrychol, o leiaf ym maes estheteg a chwaeth.

Roedd Kant yn gweld y cysyniad hwn fel un sy'n ateb angen penodol yn ei system: "y cwestiwn pam mae dyfarniadau esthetig yn ddilys: gan fod dyfarniadau esthetig yn swyddogaeth hollol normal i'r un cyfadrannau gwybyddiaeth sy'n ymwneud â gwybyddiaeth gyffredin, bydd ganddynt yr un dilysrwydd cyffredinol â gweithredoedd arferol o wybyddiaeth."[6]

Ond roedd agwedd gyffredinol Kant yn wahanol iawn i rai Hume neu Vico. Fel Descartes, gwrthododd apeliadau i ganfyddiad synnwyr ansicr a synnwyr cyffredin (ac eithrio yn y ffordd benodol iawn y mae'n ei ddisgrifio yn ymwneud ag estheteg), neu ragfarnau person "Weltanschauung", a cheisiodd roi ffordd newydd i sicrwydd trwy resymeg drefnus, a thybiaeth o fath o a priori gwybodaeth. Nid oedd ychwaith yn cytuno gyda Reid a'r ysgol Albanaidd, a feirniadodd yn ei Prolegomena to Any Future Metaphysics am ddefnyddio "ffon hud synnwyr cyffredin", ac nad oedd yn wynebu'n iawn y broblem "fetaffisegol" a ddiffiniwyd gan Hume, yr oedd Kant ei eisiau. i'w datrys yn wyddonol - y broblem o sut i ddefnyddio rheswm i ystyried sut y dylai rhywun weithredu.

Defnyddiodd Kant eiriau gwahanol i gyfeirio at ei sensus communis esthetig, am yr hwn y defnyddiai Ladin neu'n Almaeneg, Gemeinsinn, a'r ystyr Saesneg mwy cyffredinol a gysylltai â Reid a'i ddilynwyr, y defnyddiai amryfal dermau am hynny megis gemeinen Menscheverstand, gesunden Verstand, neu gemeinen Verstand.

Athroniaeth gyfoes[golygu | golygu cod y dudalen]

Epistemoleg[golygu | golygu cod y dudalen]

Gan barhau â thraddodiad Reid a’r goleuedigaeth yn gyffredinol, mae synnwyr cyffredin unigolion sy’n ceisio deall realiti yn parhau i fod yn bwnc difrifol mewn athroniaeth. Yn America, dylanwadodd Reid ar CS Peirce, sylfaenydd y mudiad athronyddol a elwir bellach yn Pragmatiaeth, sydd wedi dod yn ddylanwadol yn rhyngwladol. Un o'r enwau a ddefnyddiodd Peirce ar gyfer y mudiad oedd "Critical Common-Sensism". Awgrymodd Peirce, a ysgrifennodd ar ôl Charles Darwin, y gallai esblygiad esbonio syniadau Reid a Kant am synnwyr cyffredin cynhenid. Ond er y gallai credoau o'r fath fod wedi eu cyfaddasu yn dda i amodau cyntefig, nid oeddynt yn anffaeledig, ac ni ellid dibynu arnynt bob amser.

Enghraifft arall sy'n dal yn ddylanwadol heddiw yw GE Moore, a ddadleuodd yn ei draethodau, ee "A Defence of Common Sense" ym 1925 y gall unigolion wneud llawer o fathau o ddatganiadau am yr hyn y maent yn ei farnu sy'n wir, a bod yr unigolyn a phawb arall yn gwybod ei fod yn wir. Mae Michael Huemer wedi dadlau o blaid damcaniaeth epistemig, y mae'n ei galw'n geidwadaeth ryfeddol, lle mae'n honni ei bod yn cyd-fynd â synnwyr cyffredin trwy reddf fewnol.[7]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. The Shorter Oxford English Dictionary of 1973 gives four meanings of "common sense": An archaic meaning is "An internal sense which was regarded as the common bond or centre of the five senses"; "Ordinary, normal, or average understanding" without which a man would be "foolish or insane", "the general sense of mankind, or of a community" (two sub-meanings of this are good sound practical sense and general sagacity); A philosophical meaning, the "faculty of primary truths."
  2. See the body of this article concerning (for example) Descartes, Hobbes, Adam Smith, and so on. Thomas Paine's pamphlet named "Common Sense" was an influential publishing success during the period leading up to the American revolution.
  3. Rosenfeld, Sophia (2014). Common Sense: A Political History. [S.l.]: Harvard Univ Press. t. 23. ISBN 9780674284166.
  4. Hundert (1987)
  5. Cuneo; Woudenberg, eds., Cydymaith Caergrawnt i Thomas Reid, p. 85, ISBN 9780521012089, https://books.google.com/books?id=DpQAg6CTl3QC&pg=PA85
  6. Burnham, Douglas, Kant's Aesthetics, http://www.iep.utm.edu/kantaest/
  7. "Phenomenal Conservatism | Internet Encyclopedia of Philosophy".

Llyfryddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Darllen pellach[golygu | golygu cod y dudalen]