Rhys ap Thomas

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Tarian Rhys
Ysgythriad o gofeb Rhys yn Eglwys San Pedr, Caerfyrddin.

Roedd Syr Rhys ap Thomas (1449 - 1525) yn un o uchelwyr mwyaf grymus de Cymru yn ail hanner y 15fed ganrif, a bu ganddo ran bwysig ym Mrwydr Bosworth.

Gyrfa[golygu | golygu cod y dudalen]

Perthynai Rhys i deulu dylanwadol iawn yn Nyffryn Tywi; dywedai'r teulu eu bod yn ddisgynyddion Urien Rheged. Llwyddodd ei daid, Gruffudd ap Nicolas, i ennill grym dros ran helaeth o dde-orllewin Cymru. Roedd tad Rhys, Thomas ap Gruffudd, yn drydydd mab Gruffudd; priododd Elizabeth ferch Syr John Gruffudd, Abermarlais (ger Llandeilo), rhywbryd cyn 1446.

Bosworth[golygu | golygu cod y dudalen]

Y daith drwy Bowys i Gefn Digoll[golygu | golygu cod y dudalen]

Taith Harri Tudur (chwith) a Rhys ap Thomas (llinell werdd) drwy Gymrui Gefn Digoll.

Pan laniodd Harri Tudur ym mae Pont y Pistyll (ger Dale), ger Hwlffordd dewisiodd Rhys lwybr gwahanol i Harri am dri rheswm: yn gyntaf roedd yn casáu'r Ffrancwyr - a dyna oedd tros hanner byddin Harri.[1] Yn ail, ceisiodd chwarae'r ffon ddwybig gan beri i Richard III gredu ei fod o'i blaid, ac felly nid ymosododd Richard ar unwaith gan ei fod yn teimlo'n saff. Yn drydydd, rhoddodd ei hun a'i fyddin o tua dwy fil a hanner o filwyr profiadol, arfog rhwng Harri a Richard. Roedd hyn hefyd yn golygu ei fod ef ar lwybr gwahanol yn casglu milwyr ato, o gymunedau gwahanol i Harri. Roedd Arnold Butler, Gruffydd Rede a John Morgan, cyfeillion pennaf Rhys yn cyd-deithio â Harri, ac yn ddolenau cryfion rhwng y ddau arweinydd, y dwy fyddin. Ceir cefnogaeth i hyn gan gofnod o ymateb Richard III pan glywodd fod Harri wedi glanio ym mhenfro: 'ychydig o ddynion sydd ganddo, a drwg fydd ei dynged: naill ai ymladd yn erbyn ei ewyllus neu ei gymryd yn garcharor gan Walter Herbert a Richard Thomas.' Yn ôl The Life of rhys thomas cymerodd Rhys lwybr gwahanol i Harri 'er mwyn cryfhau ei fyddin... a hysbysu'r Cymry wrth fynd ei fod yn bleidiol i Harri'.[2]

O Gaerfyrddin y cychwynodd Rhys, ar yr 8fed o Awst, ac erbyn iddo gyrraedd Aberhonddu deuddydd yn ddiweddarach roedd ganddo fyddin mor fawr (a oedd yn cynnwys plant a merched) bu'n rhaid ei chwynu i lawr i ddwy fil, a 500 arall dan ofal ei frodyr Dafydd a John, a'i unig fab Gruffudd Rhys, oedd yn eu dilyn oddeut deg milltir wrth eu sodlau, yn gwarchod eu cefnau. Pan ddychwelodd sgowtiaid Harri'n ôl ar y dydd hwn (yr 8fed o Awst) mynegwyd iddo fod gan Rhys fyddin gryfach nag oedd ganddo ef. Ym machynlleth, cyn brifddinas Cymru, a thref a oedd yn orlawn o weledigaeth Cymreig, danfonodd Harri lythyr at Rhys yn cynnig iddo fod yn 'Rheolwr' neu'n 'Siambrlen' Cymru gyfan pe bae'n ei fuddugoliaethus.

Ar yr 15ed o Awst unwyd y ddwy fyddin ar gopa gwastad Cefn Digoll, ble roedd y cam nesaf bron o fewn eu gafael, ond yn sicr o fewn eu golwg: yr Amwythig. Yno y tyngodd Rhys lw o ffyddlondeb i'w frenin - Harri Tudur.

Maes Bosworth[golygu | golygu cod y dudalen]

Erbyn i Harri Tudur lanio yn Sir Benfro yn Awst 1485 roedd Rhys mewn sefyllfa gref yn ne Cymru, a chododd fyddin o tua 2,000 o wŷr i gefnogi ymgais Harri i gipio coron Lloegr. Cyfarfu Rhys a'i ddynion ('Gwŷr y Wlad Ucha') Harri Tudur yng Nghefn Digoll ger y Trallwng ac aeth y ddau garfan yn ei blaenau drwy'r Amwythig, Stafford, Lichfield ac yna Bosworth gan gyrraedd ar ddydd Sul y 21ain o Awst.

Yn ôl traddodiad llafar, lladdwyd Rhisiart III, brenin Lloegr gan Rys. Canodd y bardd Guto'r Glyn:[3]

Syr Rhys ni welais ŵr gwell
Na'i gystal yn ei gastell.
Concweiriodd y King Harri
Y maes, drwy nerth ein meistr ni...
Lladd y baedd, eilliodd ei ben.

Gellir dehongli'r darn olaf fel cadarnhad i'r frwydr gael ei hennill oherwydd Rhys, yn ôl Emyr Wyn Jones yn ei lyfr Bosworth Field: y baedd oedd symbol herodraethol Rhisiart III.

Am ei drafferth, gwnaed ef yn farchog yn fuan wedi Brwydr Bosworth, a rhoddwyd nifer o swyddi yn ne Cymru iddo.

Mae cerddi iddo gan nifer o feirdd y cyfnod, yn cynnwys Lewys Glyn Cothi, Dafydd Nanmor, Huw Cae Llwyd a Tudur Aled. Ceir tystiolaeth yn y cerddi hyn mai ef a laddodd Rhisiart III, brenin Lloegr ym Mrwydr Bosworth. Roedd Rhys Nanmor yn dardd teulu iddo.

Y diwedd[golygu | golygu cod y dudalen]

Dienyddwyd Syr Rhys yn 1525 ar orchymyn Harri VIII ar y cyhuddiad - di-sail mae'n debyg - ei fod yn cynllwynio yn erbyn y Goron. Cafodd ei gladdu mewn beddrod ym Mhriordy Ieuan Efengylwr a Theulyddog yng Nghaerfyrddin; ar ôl diddymu'r mynachlogydd cafodd ei symud i Eglwys Sant Pedr lle mae i'w weld heddiw. Dienyddwyd ef ar sail tystiolaeth digon tila ac aeth ei diroedd (Brycheiniog a Chasnewydd) i'w ŵyr Rhys ap Gruffudd. Rhoddwyd y rhan fwyaf o'i swyddi, fodd bynnag, i Walter Devereux sef Stiward Mari Tudur.

Bywgraffiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Ysgrifennwyd hanes bywyd Syr Rhys ap Thomas gan un o'i ddisgynyddion, Henry Rice yn y 1620au, dan y teitl A short view of the long life... of Rice ap Thomas. Arhosodd mewn llawysgrif hyd 1796 pan gafodd ei gyhoeddi yn The Cambrian Register dan olygyddiaeth William Owen Pughe wrth y teitl The Life of Sir Rhys ap Thomas.[4] Cafodd ei olygu yn llawn am y tro cyntaf a'i gyhoeddi yn 1993 gan yr hanesydd Ralph A. Griffiths yn ei gyfrol Sir Rhys ap Thomas and his Family.[4] Gellir ei gymharu â The History of the Gwydir Family gan Syr John Wynn o Wydir fel un o'r ychydig enghreifftiau o lyfrau hanes teuluol cynnar yng Nghymru ac mae'n ffynhonnell bwysig i haneswyr yr Oesoedd Canol Diweddar.

Llyfryddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Cofnodwyd yn ei gofiant Life of Rhys ap Thomas a sgwennwyd tua diwedd ei oes, ei awydd barhaus i soundly to cudgel those French dogs. Gweler Bosworth gan Chris Skidmore; Gwasg Phoenix; 2013; tud. 234.
  2. Gweler Bosworth gan Chris Skidmore; Gwasg Phoenix; 2013; tud. 253.
  3. Gwefan Guto'rGlyn.net; adalwyd 22 Hydref 2013.
  4. 4.0 4.1 Ralph A. Griffiths, Sir Rhys ap Thomas and his family.

Dolennau allanol[golygu | golygu cod y dudalen]