Rhaeadr Bwlch yr Oernant

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Rhaeadr Bwlch yr Oernant
Horseshoe Falls 203.jpg
Math Rhaeadr Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynol Afon Dyfrdwy Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Cymru Cymru
Cyfesurynnau 52.981°N 3.198°W Edit this on Wikidata

Mae Rhaeadr Bwlch yr Oernant, (neu Rhaeadr y Bedol, cyfieithiad o'r Saesneg : Horseshoe Falls [1] ) yn gored ar Afon Dyfrdwy ger Neuadd Llantysilio yn Sir Ddinbych, tua 5 kilometr (3 milltir) i'r gogledd-orllewin o dref Llangollen .

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae'r gored siâp unigryw, sy'n 460 troedfedd (140 m) o hyd, yn helpu i greu cronfa o ddŵr a all fynd i mewn i Gamlas Llangollen (trwy dŷ falf gyfagos a mesurydd llif).

Awdurdodwyd y gamlas i'r gorllewin o Draphont Ddŵr Pontcysyllte ac adeiladu'r gored gan Ddeddf Seneddol a baswyd ym 1804 gan Gwmni Camlas Ellesmere. Roedd y gamlas yn borthwr mordwyol, a oedd yn cyflenwi dŵr i Gamlas Ellesmere y tu hwnt i Bontcysyllte, ac i Gamlas Caer, a oedd yn cysylltu â hi ger Nantwich. Thomas Telford oedd y peiriannydd sifil a oedd yn gyfrifol am y dyluniad, a chwblhawyd y gamlas a'r peiriant bwydo ym 1808. [2]

Roedd y gored yn ffactor pwysig wrth gadw'r gamlas i Llangollen ar agor pan benderfynodd, Rheilffordd Llundain, y Canolbarth a'r Alban, perchnogion system camlas Undeb Swydd Amwythig i gau llawer o'r rhwydwaith ym 1944. Fe wnaethant penderfynu gadw'r darn o gamlas o Nantwich i Ellesmere Port, a'r cyn brif linell camlas o Nantwich i Wolverhampton ar agor. Oherwydd bod Rhaeadr Bwlch yr Oernant yn ffynhonnell fawr o ddŵr i'r system honno, cadwyd y gamlas o Llangollen i Nantwich, gan gynnwys y dyfr-bontydd mawr ym Mhontcysyllte a'r Waun, fel sianel cyflenwi dŵr yn unig. Fe wnaeth y weithred hon alluogi'r gamlas i oroesi nes iddi gael ei chymryd drosodd gan Ddyfrffyrdd Prydain yn dilyn gwladoli ym 1948. [2] Yn 2009, roedd tua 13.7 milliwn galwyn (62MI) o ddŵr y dydd yn pasio ar hyd y gamlas. [3] O dan Ddyfrffyrdd Prydain, mae'r gamlas wedi dod yn gamlas teithio hamdden hynnod poblogaidd . [4] Does dim modd i gychod modur fordwyo'r 1.7 milltir (2.7 km) olaf o Langollen i'r Rhaeadr, gan nad yw'n ddigon llydan i gychod droi rownd, [3] ond mae'r llwybr tynnu yn ymestyn ar hyd y lan hyd at y Rhaeadr. [4]

Safle Treftadaeth y Byd[golygu | golygu cod y dudalen]

Er 2009, mae'r gored yn rhan o Safle Treftadaeth y Byd, sy'n ymestyn am 11 milltir (18 km) o Gamlas Llangollen ychydig i'r gorllewin o Raeadr Bwlch yr Oernant i ychydig y tu hwnt i Draphont Ddŵr y Waun. Dyfarnwyd statws Treftadaeth y Byd i'r gamlas oherwydd yr atebion peirianneg sifil beiddgar sydd eu hangen i adeiladu camlas heb unrhyw gloeon trwy dir mor anodd.

Llyfryddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Cragg, Roger (1997). Civil Engineering Heritage: Wales and West Central England, 2nd Edition. Thomas Telford. ISBN 0-7277-2576-9.
  • Cumberlidge, Jane (2009). Inland Waterways of Great Britain (8th Ed). Imray Laurie Norie and Wilson. ISBN 978-1-84623-010-3.
  • Hadfield, Charles (1985). The Canals of the West Midlands. David and Charles. ISBN 0-7153-8644-1.
  • Nicholson (2006). Nicholson Guides Vol 4: Four Counties & the Welsh Canals. Harper Collins. ISBN 978-0-00-721112-8.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]