Pentre-poeth, Caerdydd

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Pentre-poeth
Math Pentref, Maestref Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 18G Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynol Radur a Threforgan Edit this on Wikidata
Sir Dinas a Sir Caerdydd Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Cymru Cymru
Cyfesurynnau 51.528°N 3.264°W Edit this on Wikidata
Cod OS ST1281 Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
AC/au Mark Drakeford (Llafur)
AS/au Kevin Brennan (Llafur)
Ceir dalen gwahaniaethu yma, gan fod sawl lle gyda'r enw yma.

Mae Pentre-poeth (Saesneg: Morganstown) yn faestref tua 5 milltir i'r gogledd-orllewin o ganol Caerdydd. Mae'n rhan o gymuned Radur a Phentre-poeth. Dros yr M4 yn ne'r faestref mae Radur.[1]

Cynrychiolir yr ardal hon yn y Cynulliad Cenedlaethol gan Mark Drakeford (Llafur) a'r Aelod Seneddol yw Kevin Brennan (Llafur).[2][3]

Yr enw[golygu | golygu cod y dudalen]

Defnyddir yr enw 'Treforgan' gan rai sefydliadau, ond ceir tystiolaeth sy'n awgrymu mai "Pentre-poeth" oedd y ffurf lafar gan siaradwyr Cymraeg brodorol yr ardal, ac mae'r cofnod cynharaf hefyd ychydig yn gynharach na'r cofnod cynharaf o 'Dreforgan'.[4] Nodir 'Pentre' yn 1845 a 'Phentre-poeth] yn 1850 ar gofnodion y Capel methodistaidd (gweler isod). Ni ddefnyddiwyd yr enw Treforgan (Morgan’s Town) tan 1855 neu efallai 1859.[5] Pentre-poeth sy'n cael ei ddefnyddio gan Gyngor Caerdydd.[6]

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae hanes modern yr ardal yn cychwyn tua diwedd y 18g pan adeiladwyd dyrnaid o fythynod ar dir Morgan William (c.1765–1852) o "Fferm Tynyberllan", a chofnodir hynny yng Nghyfrifiad 1801. Ar fap y Degwm a ddyluniwyd yn y 1840au, gwelir rhagor o fythynod ar ochr orllewinol y ffordd a elwir heddiw yn "Ffordd Tŷ Nant", ynghyd â'r enw Tynyberllan. Mae' fwy na thebyg mai gwaith y tyddynwyr hyn oedd y diwydiannau glo a haearn. Gwelir yr un enwau a'r un teuluoedd ar gofrestr eglwys y plwyf rhwng 1840 a a'r 1870au, ond ni ddefnyddir yr enw "Tynyberllan", ond gyda'r enw Pentre yn 1845 a Phentre-poeth erbyn 1850.

Ceir hefyd gofnodion Capel y Methodiastiaid, sy'n dyddio i 1817.[7] Caewyd yr adeilad presennol. Fe'i codwyd yn wreiddiol yn 1842 (gweler y plac ar y wal), a hynny ar dir Morgan William(s); mae bedd Morgan ym mynwent y capel (m. 1852). Ceir dwy garreg fedd arall yno, hefyd, i gofio dau lowr a fu farw yng Nglofa'r Lan (Gwaelod-y-garth) yn 1875; Moses Llewelyn oedd un o'r rhain, bachgen 13 oed a weithiai yn y lofa fel ceidwad y drysau.[8]

Cymraeg oedd iaith y capel a'r ardal gyfan, ond erbyn 1928, gyda thwf yn nifer y tai, newidiwyd hynny a daeth y gwasanaethau Cymraeg i ben yn 1928.[9]

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Cyngor Cymuned Radur a Phentre-poethl.
  2. Gwefan y Cynulliad; adalwyd 24 Chwefror 2014
  3. Gwefan parliament.uk; adalwyd 24 Chwefror 2014
  4. Cyfri Twitter Hanes CYmraeg Caerdydd; adalwyd 5 Rhagfyr 2018.
  5. Cyfarfodydd Dirwestol’, Y Gwladgarwr, 28 Mai 1859, t. 6.
  6. Cyngor Caerdydd, Eich Cynghorwyr yn ôl Ward.
  7. Owen John Thomas, 'Yr Iaith Gymraeg yng Nghaerdydd c.1840–1901', yn Geraint H. Jenkins (gol.), Iaith Carreg fy Aelwyd (Caerdydd, 1998), t. 179.
  8. 'Tongwynlais a'r Amgylchoedd', Y Gwladgarwr, 24 December 1875, t. 6.
  9. Prys Morgan, 'Hon ydyw'r Afon ond nid Hwn yw'r Dŵr', in Hywel T. Edwards (ed.), Merthyr a Thaf (Llandysul, 2001), p. 383.