Jean le Rond d'Alembert

Jean le Rond d'Alembert
Portread pastel o Jean le Rond d'Alembert gan Maurice Quentin de La Tour (1753)
Ganwyd	Jean Baptiste Louis d’Aremberg  16 Tachwedd 1717  Paris
Bu farw	29 Hydref 1783  Paris
Dinasyddiaeth	Teyrnas Ffrainc
Alma mater	Prifysgol Paris Collège des Quatre-Nations
Ymgynghorydd y doethor	Léonor Caron
Galwedigaeth	athronydd, mathemategydd, ffisegydd, cerddolegydd, cyfieithydd, ysgrifennwr, damcaniaethwr cerddoriaeth, gwyddoniadurwr, peiriannydd, seryddwr, geiriadurwr, deallusyn
Swydd	perpetual secretary of the French Academy, seat 25 of the Académie française
Adnabyddus am	d'Alembert's paradox, d'Alembert operator, Encyclopédie, ratio test, D'Alembert's principle, D'Alembert's equation, d'Alembert's formula, Q2112228, Traité de dynamique, Éloge historique de M. Jean Bernoulli, Éloges lus dans les séances publiques de l’Académie françoise, Essai sur les élémens de philosophie, ou sur les principes des connoissances humaines, Mélanges de littérature, d’histoire et de philosophie, Observations sur l’art de traduire, Essai de traduction de quelques morceaux de Tacite, Réflexions sur l’histoire, et sur les différentes manières de l’écrire, Réflexions sur l’usage et sur l’abus de la philosophie dans les matières de goût
Mudiad	Enlightenment philosophy
Tad	Louis-Camus Destouches, Léopold Philippe d'Arenberg
Mam	Claudine Guérin de Tencin
Partner	Jeanne Julie Éléonore de Lespinasse
Perthnasau	Louis-Camus Destouches
Gwobr/au	Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol, Cymrawd Academi Celf a Gwyddoniaeth America
llofnod

Mathemategydd, gwyddonydd, ac athronydd o Ffrainc yng nghyfnod yr Oleuedigaeth oedd Jean le Rond d'Alembert (17 Tachwedd 1717 – 29 Hydref 1783) sydd yn nodedig am ei gyfraniadau at fecaneg glasurol a chalcwlws integrol. Yn ei Traité de dynamique (1743) fe gyflwynai datrysiad, a elwir egwyddor d'Alembert, i gymhwyso trydedd ddeddf mudiant Newton at wrthrychau sy'n symud. Darganfu d'Alembert hafaliad tonnau un-dimensiwn, math o hafaliad differol, ym 1746, a ddatblygodd ffurf gynnar ar system hafaliadau Cauchy–Riemann. Efe oedd un o'r prif gyfranwyr at yr Encyclopédie (1751): cyd-olygydd yr argraffiad cyntaf, gyda Denis Diderot, ac awdur rhyw fil o erthyglau, gan gynnwys y "Discours Préliminaire". Ei arbenigedd, wrth gwrs, oedd mathemateg a ffiseg, a chyfrannodd hefyd draethodau am gerddoriaeth ac acwsteg.

Ganed ef ym Mharis, Teyrnas Ffrainc. Cafwyd ef yn noeth ar risiau eglwys St Jean le Rond: dygwyd ef i fyny gan wraig gwydrwr, a darganfyddwyd mai mab anghyfreithlon ydoedd i'r Chevalier Destouches a Madame de Tencin, gwraig hynod am ei harabedd a'i phrydferthwch, gŵr yr hon oedd yn swyddog cyflegrol. Efe a dderbyniodd ei addysg yng Ngholeg Mazarin: ymroddodd gyda brwdfrydedd i astudio gwyddoniaeth, a derbyniwyd ef i'r Athrofa Wyddonol ym 1741. Gyda Diderot, efe a sefydlodd yr Encyclopédie enwog: ysgrifennodd y traethawd rhagarweiniol iddo, a golygodd y rhan wyddonol o'r gwaith. Yr oedd yn gyfaill i Ffredrig II, Brenin Prwsia, yr hwn yn aflwyddiannus a geisiodd ganddo ymsefydlu ym Merlin. Gwasgodd Catrin II, Ymerodres Rwsia arno i ymgymryd ag addysg ei mab, ond yn ofer. Hoffai neilltuaeth ac annibyniaeth, safai draw o gymdeithas, ac nid oedd yn gofalu dim ynghylch arian ac anrhydedd. Ysgrifennodd amryw o lyfrau pwysig ar wahanol bynciau gwyddonol a hanesiol. Bu hefyd yn un o ryddfeddylwyr amlyca'r Oleuedigaeth yn Ffrainc. Prif nodweddion ei gymeriad oedd caredigrwydd, symlrwydd, ac annibyniaeth. Fe'i etholwyd i'r Académie française ym 1754, a bu farw ym Mharis yn 65 oed. Yr argraffiad gorau o'i weithiau athronyddol a llenyddol yw un a gyhoeddwyd gan Bastren ym Mharis, ym 1805, mewn deunaw o gyfrolau.

Cyfeiriadau

Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun sydd wedi ei addasu o Y Gwyddoniadur Cymreig, cyhoeddiad sydd yn y parth cyhoeddus.