Gaeltacht na nDéise
 | |
| Enghraifft o: | Gaeltacht  |
|---|---|
 | |
| Rhanbarth | Cúige Mumhan |
| Dynodwyr | |
Mae Gaeltacht na nDéise yn ardal Gaeltacht yn Swydd Port Láirge sy'n cynnwys ardaloedd An Rinn (Ring) ac An Sean Phobal (Old Parish).[1] Fe'i lleolir 10 km o dref Dún Garbhán. Mae gan Gaeltacht na nDéise boblogaeth o 1,816 (Cyfrifiad 2016)[2] ac mae'n cwmpasu ardal ddaearyddol o 62 km2 (6,110 hectar neu 23.59 milltir sgwâr). Mae hyn yn cynrychioli 1% o holl ardal y Gaeltacht - dyma'r ail Gaeltacht swyddogol leiaf yn Iwerddon.[3] Penrhyn bychan yw'r 'Rinn' (gair sy'n gytras â'r gair Cymraeg 'rhyn' a welir yn 'penrhyn' [4]) sy'n bedair milltir o hyd ac un filltir o led ac sydd ar drothwy Dungarvan a'r tir bras.
Mae'n cynnwys dau blwyf, An Sean Phobal (Old Parish) a phlwyf An Rinn (Ring). Mae darn bach o blwyf Ardmore hefyd yn rhan ohono. Mae traddodiad cryf o gerddoriaeth, canu, celfyddydau a chwaraeon Gwyddelig yn yr ardal.[5]
Yr enw
[golygu | golygu cod]Enwir y Gaeltacht ar ôl y Déisi sef dosbarth cymdeithasol yn Iwerddon rhwng yr hen a'r canol oesoedd cynnar. Roedd y gwahanol bobloedd a restrir o dan y pennawd déis yn rhannu statws tebyg ar draws Iwerddon, ond nid oedd ganddynt fawr o berthynas eneteg, er y tybid yn aml eu bod yn perthyn felly. Cofnodwyd bod y Déisi wedi ymgartrefu yn ardaloedd arfordirol gorllewin ynys Prydain, yn enwedig yr ardaloedd a adnabyddir yn ddiweddarach fel Cymru, Cernyw a Dyfnaint. Bellach, mae 'Déisi' yn derm anffurfiol ar gyfer Swydd Port Láirge a'i phobl.[6]
Gwyddeleg
[golygu | golygu cod]
Caiff y defnydd o'r Wyddeleg yn y Gaeltacht ei olrhain ym mhob cyfrifiad. Mae'r ffigurau ar gyfer defnyddio'r Wyddeleg yn Gaeltacht na nDéise fel a ganlyn.
Gaeltacht na nDéise yw un o’r ychydig ardaloedd Gaeltacht lle'r oedd cynnydd yn y nifer sy'n siarad Gwyddeleg yn ddyddiol yng nghyfrifiad 2016.
| Blwyddyn | Poblogaeth (3+) | Siadwyr dyddiol | Dyddiol tu hwnt i addysg | Siaradwr dyddiol | Dyddiol tu hwnt i addysg |
|---|---|---|---|---|---|
| 1996 | 1294 | 692 | - | 53.5% | - |
| 2002 | 1388 | 552 | - | 39.8% | - |
| 2006 | 1569 | 747 | 457 | 47.6% | 29.1% |
| 2011 | 1693 | 769 | 454 | 45.4% | 26.8% |
| 2016 | 1738 | 793 | 467 | 45.6% | 26.9% |
Cynllunio ieithyddol
[golygu | golygu cod]
Mae Deddf na Gaeltachta 2012 yn nodi'r broses cynllunio ieithyddol a fydd yn cael ei chynnal mewn 26 o Ardaloedd Cynllunio Ieithyddol ledled y wlad, fel y nodir gan Adran y Celfyddydau, Treftadaeth a’r Gaeltacht. Mae Gaeltacht na nDéise yn un Ardal Cynllunio Ieithyddol y Gaeltacht o dan y ddeddf. Dewisir 'Ceanneagraíocht' gan Údarás na Gaeltachta i ddatblygu cynllun iaith sy'n anelu at gynyddu'r defnydd o'r Wyddeleg yn eu cymuned.[7] Dewiswyd Comhlucht Forbartha na nDéise gan Údarás na Gaeltachta fel y sefydliad arweiniol ar gyfer Gaeltacht na nDéise. O'r herwydd, roedd gan Comhlucht Forbartha na nDéise (cwmni datblygu iaith ac chymuned y fro) ddwy flynedd i ddatblygu cynllun iaith saith mlynedd ar gyfer yr ardal.
Twristiaeth
[golygu | golygu cod]
Comisiynodd Comhlucht Forbartha na nDéise adroddiad ar Dwristiaeth Ddiwylliannol yn Gaeltacht na nDéise yn 2014. Roedd yr adroddiad hwn yn rhan o brosiect datblygu twristiaeth ehangach yn y Gaeltacht a ariannwyd yn bennaf gan Waterford Leader Partnership. Cynhaliwyd yr astudiaeth gan HandsOnEvents o Dungarvan. Canfu'r adroddiad fod potensial sylweddol i ddatblygu twristiaeth ddiwylliannol yn yr ardal oherwydd amgylchedd naturiol yr ardal, ei chyfoeth diwylliannol o ran iaith, cerddoriaeth a'r celfyddydau, treftadaeth adeiledig ynghyd â brwdfrydedd sylweddol y gymuned leol.[8]
O ganlyniad i hyn, sefydlwyd pwyllgor datblygu twristiaeth, An Pwyllgor Fáilte, sy'n is-bwyllgor i Gydlucht Datblygu na nDéise. Pwrpas y Pwyllgor Croeso yw datblygu a gwella'r ardal ar gyfer pobl leol a thwristiaid fel ei gilydd, a chanolbwyntio'n bennaf ar yr Iaith Wyddeleg, Diwylliant a Hanes yr ardal. Honnir y bydd hyn yn sicrhau cynaladwyedd yr ardal ac yn cadw'r hanes a'r traddodiadau ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Ymhlith y prosiectau yr ymgymerwyd â hwy gan y grŵp hwn mae datblygu Reilig an tSléibhe, Mynwent y Newyn lleol, Aonach an Phátrúin, Marchnad Nadolig a drefnwyd ar ddiwrnod y Nawddsant yn yr ardal a datblygu presenoldeb yr ardal fel rhan o fenter newydd Dwyrain Hynafol Iwerddon.
An Sean Phobal
[golygu | golygu cod]Mae An Sean Phobal ("Yr Hen Gymuned") wedi'i lleoli yng ngorllewin Swydd Waterford yn Gaeltacht na n'Déise gan gynnwys yr aneddiadau canlynol: Maoil a Cóirne, Ballynagal, Helbich. Mae'n ardal wledig dawel, yn agos i Ardmore. Mae'n blwyf gweddol fawr (tri deg pump cilomedr sgwâr).
Mae nifer o wasanaethau cyhoeddus ar gael, fel ysgol gynradd ac eglwys. Yn 2003, rhoddwyd caniatâd cynllunio ar gyfer canolfan gymunedol a meithrinfa drws nesaf iddo ac i'r dwyrain o'r eglwys, gyda mynediad i'r tir cefn a chae pêl-droed yn y dyfodol.
Rinn Ó Cuanach
[golygu | golygu cod].jpg)
Yr ardal
[golygu | golygu cod]Saif y Rinn yng ngorllewin Swydd Waterford tua saith milltir y tu allan i dref Dungarvan. Mae llawer o drefgorddau ond lleolir y brif dref yn Nagalle. Mae yma ysgol gynradd, dwy ysgol uwchradd, bwyty, pum tafarn, swyddfa bost, Eglwys Sant Niclas a siop. Mae dau fae yn yr ardal (Helbhic a Ballynagal) yn ogystal â dau draeth (Conigéar a Ballynagal) a chilfach yn Ceann Helbhic (Helvick - enw Hen Norseg sy'n dyst i hanes Llychlynaidd y fro). Gwyddeleg yw iaith y cartref i fwy na 60% o bobl Rinn.
Cynhelir cyrsiau Gwyddeleg yn yr ardal mewn ysgol breswyl ym Maoil a' Cóirne, Coláiste na Rinne.[9] Daw plant yn eu harddegau o bob rhan o’r wlad i’r coleg yn ystod gwyliau’r haf. Mae Ysgol Gyhoeddus Munster hefyd yn cael ei chynnal yn flynyddol yn Rinn. Mae'r Penrhyn wedi'i leoli ger y môr ac mae yna lawer o draethau yn yr ardal hon. Helvic Head yw'r traeth enwocaf yn y rhanbarth. Mae tua mil o bobl yn byw yn y rhanbarth ac mae dwy siop hefyd.
Dywedir mai sefydlu Coláiste na Rinne ("Coleg an Rinn") a achubodd y Wyddeleg yn y parth; roedd yn fenter ar y cyd o ryw fath rhwng pobl yr ardal a'r diwygwyr iaith. Rhoddodd y Coleg (sydd ar ffurf Ysgol Haf) statws i’r Wyddeleg ac argyhoeddi’r cyhoedd fod iddi werth ac nad oedd yn gysylltiedig â thlodi a bywyd drwg yn unig. Mae Coláiste na Rinne o bwysigrwydd economaidd.
Dirywiodd Gwyddelod yr ardal yn ystod yr 1950au a'r '60au ond mae'r sefyllfa wedi gwella ers yr 1970au. Ond mae'r nifer isel o bobl yr ardal yn achosi trafferthion mewn ymddygiad iaith a materion sosioieithyddol. Mae llawer o bobl o Loegr yn byw yn yr ardal ac yn aml nid ydynt yn medru'r Wyddeleg.
Diwylliant
[golygu | golygu cod]Mae'r ardal yn enwog am gerddoriaeth a chanu, mae'r hen draddodiad yn dal yn fyw.
Mae yna lawer o artistiaid yn y Rinn yn delio â gwahanol gyfryngau: pren, gwydr, clai, peintio. Bu ffyniant hefyd mewn ysgrifennu. Cyhoeddir cylchgrawn bob blwyddyn (An Linn Buí) lle mae gwybodaeth ar gael am lên, hanes a phethau eraill yn ymwneud â Gaeltacht na n'Déise.
Tref Wasanaethu'r Gaeltacht
[golygu | golygu cod]Tref gyfagos Dún Gárbhan sydd â statws 'Tref Wasanaethu'r Gaeltacht' i Gaeltacht na nDéise. Yn hynny o beth, mae disgwyl i'r dref roi cefnogaeth arbennig ar gyfer darpariaeth yn yr iaith i'w thrigolion a thrigolion y Gaeltacht gyfagos.
Gweler hefyd
[golygu | golygu cod]Cyfeiriadau
[golygu | golygu cod]- ↑ "An Ghaeltacht". Waterford County Local Authorities. Waterford County Council, Civic Offices, Dungarvan, Co. Waterford. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 22 Ionawr 2014. Cyrchwyd 6 Gorffennaf 2014.
- ↑ "Sapmap Area - Gaeltacht - Ghaeltacht Phort Láirge". Census 2016. Central Statistics Office. Ebrill 2016. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 28 Gorffennaf 2020. Cyrchwyd 30 Mehefin 2021.
- ↑ "Comhlucht Forbartha na nDéise". www.deise.ie. Cyrchwyd 2023-04-17.
- ↑ "Rhyn". Geiriadur Prifysgol Cymru. 8 Tachwedd 2024.
- ↑ DeiseAbu.wordpress.com. "Gaeltacht na nDéise" (yn Gwyddeleg). Gaeltacht na nDéise. Cyrchwyd 2023-04-17.
- ↑ Foley, Catherine (5 Ebrill 2008). "Devoted to the Déise" (yn Saesneg). The Irish Times. Cyrchwyd 10 Ionawr 2023.
- ↑ "The Language Planning Process in the Gaeltacht". Údarás na Gaeltachta. 2014-06-20.[dolen farw]
- ↑ Gaeltacht na nDéise - Cultural Tourism Report 2014
- ↑ "Stair Choláiste na Rinne - History and Remembrance of Ring College". web.archive.org. 2008-08-27. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-08-27. Cyrchwyd 2023-04-17.
Dolenni allanol
[golygu | golygu cod]- Gwefan swyddogol Comhlucht Forbartha na nDéise cwmni gymunedol y Gaeltacht (Gwyddeleg a Saesneg)
- Gaeltacht na nDéise, An Rinn - coffi, golygfa, Gwyddeleg Fideo byr ar o'r Gaeltacht gan Siôn T. Jobbins (Cymraeg yn unig, 2024)
- Gaeltacht na nDéise Day Trip | An Rinn, Co. Waterford Gaeltacht Spa Day Fideo ar sianel Crafty VLOGs (2022)
