Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr 2014

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr 2014

← Blaenorol	Nesaf →
Lleoliad	Parc Arfordirol y Mileniwm, Llanelli
Cynhaliwyd	1 - 9 Awst 2014
Archdderwydd	Christine James
Daliwr y cleddyf	Robin o Fôn
Cadeirydd	Gethin Thomas
Llywydd	John Meurig Thomas
Nifer yr ymwelwyr	143,502
Enillydd y Goron	Guto Dafydd
Enillydd y Gadair	Ceri Wyn Jones
Gwobr Daniel Owen	Lleucu Roberts
Gwobr Goffa David Ellis	Andrew Matthews
Gwobr Goffa Llwyd o’r Bryn	Elliw Alwen
Gwobr Goffa Osborne Roberts	Meinir Wyn Roberts
Gwobr Richard Burton	Steffan Cennydd
Y Fedal Ryddiaith	Lleucu Roberts
Medal T.H. Parry-Williams	Alun Jones
Medal/Tlws y Ddrama	Dewi Wyn Williams
Dysgwr y Flwyddyn	Joella Price
Tlws y Cerddor	Sioned Eleri Roberts
Ysgoloriaeth W. Towyn Roberts	Eirlys Myfanwy Davies
Medal Aur am Gelfyddyd Gain	Sean Edwards
Medal Aur am Grefft a Dylunio	Susan Phillips
Gwobr Ifor Davies	Marian Delyth
Gwobr Dewis y Bobl	Mai Thomas
Ysgoloriaeth yr Artist Ifanc	Sera Wyn Walker
Medal Aur mewn Pensaernïaeth	Loyn & Co
Ysgoloriaeth Pensaernïaeth	Richard Timmins
Medal Gwyddoniaeth a Thechnoleg	Goronwy Wynne
Gwefan	www.eisteddfod.org.uk

Cynhelwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Gâr 2014 ar faes arfordirol Llanelli rhwng 1 a 9 Awst 2014. Cyhoeddwyd yr Eisteddfod yng Ngŵyl y Cyhoeddi ar 29 Mehefin 2013 gyda dros fil o bobl yn gorymdeithio drwy dref Caerfyrddin. Cyfanswm nifer yr ymwelwyr oedd 143,502.

Cafwyd sawl cyngerdd gan gynnwys: Gala Agoriadol gyda chaneuon o sioeau cerdd poblogaidd gan gynnwys Grav, Nia Ben Aur, Pum Diwrnod o Ryddid ac Er Mwyn Yfory. Ar y nos Sadwrn cyntaf, cynhaliwyd cyngerdd gyda: Wynne Evans, John Owen-Jones, Shan Cothi, a Kizzy Crawford. Ymhlith y perfformwyr eraill roedd: Nigel Owens, Tri Tenor Cymru, Huw Chiswell, Gillian Elisa, Gwenda a Geinor a Chôr y Wiber. Noson glasurol oedd ar y nos Iau, sef Messe Solennelle, Gounod a Requiem, Faure gyda Fflur Wyn, Trystan Llŷr Griffiths, Gwion Tomos, a Cherddorfa Siambr Cymru, dan arweiniad Grant Llewellyn.

O fewn tafliad carreg i'r maes y sefydlwyd y Maes Carafanau a'r Gwersylla Teuluol - ar dir Castell y Strade.

Prif gystadlaethau

Cystadleuaeth	Teitl y Darn	Ffugenw	Enw
Y Gadair	Lloches	"Cadwgan"	Ceri Wyn Jones
Y Goron	Tyfu	"Golygfa 10"	Guto Dafydd
Y Fedal Ryddiaith	Saith Oes Efa	"Honna"	Lleucu Roberts
Gwobr Goffa Daniel Owen	Rhwng Edafedd	"Botwm Crys"	Lleucu Roberts
Tlws y Cerddor	Chwalfa	"2.4.7"	Sioned Eleri Roberts
Y Fedal Ddrama	La Primera Cena		Dewi Wyn Williams

Y Gadair

Robert Hopkins, crefftwr lleol, oedd gwneuthurwr y Gadair a'r enillydd oedd Ceri Wyn Jones. Dau o'r tri beirniaid yn unig a fynegodd fod ei gerdd yn deilwng o'r Gadair; anghytunodd Alan Llwyd gan fynegi: "Mae Cadwgan yn gynganeddwr hynod o fedrus, mae'n amlwg, ond methodd gyda'r awdl hon, yn fy marn i". Ar y llaw arall, barn Idris Reynolds oedd, "Fe'm cyffyrddwyd gan awdl "Cadwgan". Mae'n fardd disglair ac yn llwyr deilyngu Cadair Eisteddfod Sir Gâr eleni."

Y Goron

Crëwyd y Goron gan Angharad Pearce Jones a chafodd ei rhoi'n wobr am ddilyniant o ddeg o gerddi di-gynghanedd heb fod dros 250 llinell, dan y teitl ‘Tyfu’. Guto Dafydd oedd enillydd y Goron. Yn ôl Dylan Iorwerth, un o'r beirniaid, "Maen nhw'n gerddi sy'n cyffroi wrth eu darllen ac wrth weithio yn y meddwl". ‘Lloches’ oedd teitl y Gadair ac fe'i rhoddwyd am awdl ar fwy nag un o’r mesurau caeth heb fod dros 250 llinell. Yr Athro Prifysgol, Damian Walford Davies o Brifysgol Aberystwyth oedd yn ail.

Y Fedal Ryddiaith a Gwobr Goffa Daniel Owen

Enillydd y Fedal Ryddiaith a Gwobr Goffa Daniel Owen oedd Lleucu Roberts sy'n wreiddiol o Bow Street, Ceredigion ond sy'n byw ers tua 1992 yn Rhostryfan ger Caernarfon. Rhoddwyd Gwobr Daniel Owen am nofel heb ei chyhoeddi a mynegodd Bethan Mair, un o'r tri beirniaid, "Fe'm rhwydwyd gan y nofel gymesur, hardd a theimladwy, "Rhwng Edafedd""... Saith stori fer a enillodd iddi'r Fedal Ryddiaith, yn olrhain oes merch, drwy wahanol gyfnodau saith o ferched mewn gwahanol rannau o Gymru. "Dyma lenor penigamp", medd Catrin Beard, "sydd wedi saernïo pob stori'n grefftus a chaboledig."

Y Fedal Ddrama

Dewi Wyn Williams oedd enillydd y Fedal Ddrama am ei ddrama, La Primera Cena, gan ddefnyddio'r ffugenw 'Non Bobo Marina'. Y beirniaid oedd Sara Lloyd a Roger Williams ac yn y feirniadaeth dywedwyd mai "Dramodydd hyderus sydd wrth waith fan hyn, yn adrodd stori dyn yn cyfarfod â'i dad am y tro cyntaf ers 30 mlynedd.... Mae'n strwythuro'r ddeialog gyda chrefft a dychymyg ac yn llwyddo i fachu'r gynulleidfa."

Roedd y Fedal, er cof am Urien Wiliam, wedi'i rhoi gan ei briod Eiryth a'r plant, Hywel, Sioned a Steffan ac roedd gwobr ariannol o £750, o Gronfa Goffa Huw Roberts, Pwllheli. Roedd cyfle hefyd i'r enillydd ddatblygu'r gwaith gyda Sherman Cymru a Theatr Genedlaethol Cymru.

Tlws y Cerddor

Enillydd Tlws y Cerddor oedd Sioned Eleri Roberts o Fangor sydd wedi gweithio'n aml gydag Ensemble Cymru ac sy'n arbenigo ar y clarinét. Mae hi hefyd yn diwtor ym Mhrifysgol Bangor a dyma oedd y tro cyntaf iddi gystadlu mewn cystadleuaeth gyfansoddi yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Gwaith buddugol coll Cyfansoddiadau a Beirniadaethau

Ni ymddangosodd gwaith buddugol y gystadleuaeth Monolog yng Nghyfansoddiadau a Beirniadaethau yr Eisteddfod. “Nid yw’r Eisteddfod yn ystyried bod y deunydd arobryn yn addas, am wahanol resymau, i’w gyhoeddi yng nghyfrol y Cyfansoddiadau a Beirniadaethau.” oedd sylw'r Eisteddfod am waith Rhodri Trefor.

Anrhydeddau'r Orsedd

Cafodd y canlynol eu hurddo ar Faes yr Eisteddfod, ar fore dydd Gwener, 8 Awst.

Gwisg Las

• Charles Arch, Pontrhydfendigaid – Ef oedd Prif sylwebydd Sioe Amaethyddol Cymru am 30 mlynedd, ac mae hefyd wedi gweithio fel trefnydd mudiad y Ffermwyr Ifanc ym Maldwyn. Mae wedi ysgrifennu dwy gyfrol, Byw dan y Bwa ac O'r Tir i'r Tŵr.
• Hywel Wyn Bowen – perchennog Siop y Cennen yn Rhydaman, yn athro mewn ysgolion Cymraeg ym Mhen-y-bont ar Ogwr a'r Betws. Roedd hefyd yn un o gyd-sylfaenwyr Clwb Gwerin y Cnape.
• Duncan Brown, Waunfawr, ger Caernarfon – Mae'n adnabyddus am ei wybodaeth eang o fyd natur a'i arloesedd yn y maes hwnnw.
• Arfon Haines Davies, Caerdydd – Gwyneb adnabyddus gan iddo weithio fel cyflwynydd ar HTV ac S4C yn ystod gyrfa hir. Mae hefyd wedi gweithio gyda sawl elusen.
• Aled Siôn Davies – Athletwr llwyddiannus, ac fe lwyddodd i ennill y Fedal Aur yng nghamp y ddisgen yn y Gemau Paralympaidd yn Llundain yn 2012.
• Elwen Mair Evans, o Ddyffryn Clwyd yn wreiddiol – Mae hi'n adnabyddus fel bargyfreithiwr sydd wedi gweithio ar sawl achos amlwg.
• Harold Evans – Mae'n cael ei anrhydeddu am ei waith diflino dros yr iaith dros y blynyddoedd. Bu'n gweithio fel colofnydd a gohebydd i'r Western Mail ac mae wedi cyhoeddi llyfr am yr aelodau o Goleg Llanymddyfri a fu farw yn y Rhyfel Mawr.
• Trevor Adrian Evans, Caerfyrddin – Ef yw Cadeirydd Pwyllgor Cyllid Eisteddfod Genedlaethol Sir Gâr yn 2014. Ei swydd dydd-i-dydd yw pennaeth busnes a gweithgareddau Theatr Genedlaethol Cymru ac mae'n cymryd rhan mewn nifer o gymdeithasau'n lleol.
• Anita Humphreys, Brynaman Isaf – Mae'n cael ei anrhydeddu am ei gwaith yn cefnogi diwylliant Cymraeg yn ei hardal dros y blynyddoedd. Bu'n aelod o sawl côr ac mae hi wedi gweithio i'r papur bro, Bro Tawe yn ogystal ag Aelwyd Amanw a Chymdeithas Capeli Brynaman.
• Esme Jones, Crug-y-bar, Sir Gâr – Mae wedi cyfrannu at weithgareddau pobl ifanc yn ei hardal, fel gwirfoddolwr ac fel athrawes.
• Margaret Tudor Jones – yn wreiddiol o Ddolgelynnen, Machynlleth ond mae hi'n byw yn Llundain ers blynyddoedd, lle mae hi'n weithgar o fewn y gymuned Gymraeg. Mae hi hefyd yn un o ymddiriedolwyr Gŵyl Machynlleth yn y Tabernacl a goruchwyliodd ddatblygiad yr Oriel Gelf yn y Canolbarth.
• Stephen Jones – Cynrychiolodd Cymru 104 o weithiau yn ystod ei yrfa rygbi lwyddiannus. Mae'n cael ei urddo am ei gefnogaeth i'r iaith yn ogystal â'r hyn a gyflawnodd ar y caeau rygbi.
• Tegwen Morris, Aberystwyth – Cyfarwyddwr Merched y Wawr. Yn ogystal â'i gwaith gyda'r sefydliad, mae'n gweithio'n galed dros yr iaith yn y gymuned.
• Beryl Richards, Llanddarog – Mae wedi gwneud llawer dros y Gymraeg yn ei hardal. Mae hi wedi cymryd rhan mewn gweithgareddau Côr Llanddarog a'r Cylch, Sioe Amaethyddol Cymru, y Clwb Ffermwyr Ifanc a Neuadd Gymunedol Llanddarog.
• Arwel Roberts, Rhuddlan – Mae wedi gwneud llawer tros yr iaith yn ei ardal ac mae'n un sy'n trefnu taith flynyddol i'r Ŵyl Pan Geltaidd yn Iwerddon.
• Ithel Parri-Roberts – Mae'n adnabyddus am ei waith fel postfeistr Swyddfa Bost Hendygwyn-ar-Daf, swydd y gwnaeth am 50 mlynedd. Mae hefyd yn weithgar o fewn nifer o gymdeithasau lleol yn ei ardal.
• Eirios Thomas – Mae wedi bod yn drefnydd sirol i Glybiau Ffermwyr Ifanc Sir Gâr ers 36 o flynyddoedd, gan roi cyfloedd i bobl ifanc feithrin sgiliau ar gyfer y dyfodol.
• Geoffrey Thomas – o Faesteg yn wreiddiol yn bellach yn byw yn Rhydychen, yw cadeirydd Cyngor Prifysgol y Drindod Dewi Sant. Mae hefyd yn wyddonydd uchel ei barch sydd wedi cyfrannu erthyglau at gylchgrawn Y Gwyddonydd.
• Haf Thomas, Llanrug – Mae wedi casglu £45,000 i achosion da amrywiol ar hyd y blynyddoedd. Mae hi'n gweithio i Gyngor Gwynedd.
• Lily May Thomas, Pen-y-bont, Caerfyrddin – Yn ôl yr Eistedfod "yn byw ei bywyd yn ôl arwyddair Yr Urdd, yn ffyddlon i Gymru, i'w chyd-ddyn a Christ". Mae hi wedi bod yn weithgar iawn gyda'r ysgol Sul ac Eisteddfod yr Urdd dros y blynyddoedd.
• Anna Williams, Clunderwen, Sir Benfro – Ysgrifennydd Cymdeithas Waldo ers 2010. Mae hi hefyd wedi bod yn gefnogol i addysg Gymraeg yn ei hardal fel llywodraethwr yn Ysgol y Fenni. Mae hi hefyd yn trefnu cystadleuaeth Canwr y Byd.
• Merfyn Williams – Mae ei gyfraniad i Gymdeithas Gymraeg Penbedw yn "enfawr" yn ôl yr Eisteddfod. Mae hefyd wedi bod yn stiwardio'n ffyddlon yn yr Eisteddfod ers 33 o flynyddoedd.
• Rhian Huws Williams – Prif weithredwr Cyngor Gofal Cymru, ac mae hi'n gweithio'n galed i geisio sicrhau statws i'r Gymraeg ym maes iechyd. Mae hi hefyd yn aelod o gorau Cerdd Dant a Chanu Gwerin.

Gwisg Werdd

• Yr Athro Helmut Birkan – Fe ddysgod Cymraeg tra'n fyfyriwr yn Aberystwyth cyn mynd ymlaen i sefydlu'r adran Astudiaethau Celtaidd ym Mhrifysgol Fienna, gan hybu'r iaith Gymraeg yn Awstria a'r Almaen hyd y blynyddoedd.
• Marian Evans, Nantlle – Mae wedi gweithio fel prifathrawes mewn sawl ysgol yn ogystal â fel ymgynghorydd ysgolion cynradd. Eisoes yn aelod o Gôr Cerdd Dant Lisa Erfyl a Chôr Pensiynwyr Y Mochyn Du, fe sefydlodd Gôr Plant Caerdydd ddwy flynedd yn ôl
• Philippa Gibson – Enillodd gystadleuaeth yr englyn y Brifwyl yn ogystal â nifer o gadeiriau eisteddfodol eraill, wedi iddi ddysgu Cymraeg ar ôl symud i orllewin Cymru. Mae hi'n aelod o dîm Talwrn y Beirdd Tan-y-Groes ac yn cynnal dosbarthiadau Cymraeg i oedolion yn ardal Aberteifi.
• Roy Griffiths, Cwm Nant y Meichiaid – Bydd ei enw wastad yn cael ei gysylltu â Plethyn, y band gwerin a sefydlodd gyda'i chwaer Linda Griffiths a'i gymydog John Gittins. Mae'r albwm Seidr Ddoe yn cael ei hystyried i fod yn un o glasurol y Gymraeg.
• Falyri Jenkins, Talybont, Ceredigion – Cantores sydd wedi "ysbrydoli cenedlaethau o blant i fwynhau cerddoriaeth", yn ôl yr Eisteddfod. Mae hi hefyd yn cymryd rhan mewn cwmnïau drama Rhydypennau ac Arad Goch.
• Tegwyn Jones, Pontrobert, Sir Drefaldwyn – Bu'n arwain corau, yn aelod o Gyngor Sir Powys ac yn gadeirydd ar Bwyllgor Cerdd Eisteddfod Genedlaethol Maldwyn a'r Gororau.
• D. Geraint Lewis, yn wreiddiol o Ynysybwl – Ef yw'r ymennydd tu ôl i'r Geiriadur Cymraeg Gomer - cyfrol y mae mawr ddisgwyl am ei gyhoeddi. Mae eisoes wedi cyhoeddi nifer o lyfrau am ganeuon gwerin a charolau, enwau, blodeugerddi a llawer mwy.
• Jennifer Maloney, Llandybie, Sir Gaerfyrddin – Caiff ei hanrhydeddu am ei gwaith gwirfoddol yn cynnal diwylliant eisteddfodol Sir Gâr. Mae hi wedi bod yn rhedeg Aelwyd Penrhyd ers ei sefydlu yn 1976.
• Helen Prosser, Tonyrefail – Hi yw cyfarwyddwr Canolfan Cymraeg i Oedolion Morgannwg ac mae'n cael ei hanrhydeddu am frwydro dros hawliau'r Gymraeg ac am dwyn perswâd ar gymaint o bobl i ddysgu'r iaith.
• Gwilym Tudur – o Chwilog yn wreiddiol ond sydd bellach yn byw yn Lledrod yng Ngheredigion wnaeth sefydlu Siop y Pethe yn Aberystwyth.
• Megan Tudur – Mae wedi bod yn olygydd i gylchgronau'r Urdd ac fe sefydlodd Siop y Pethe yn Aberystwyth gyda'i gwr, Gwilym.
• Megan Williams, Trefor – Cafodd y fraint o gael ei henwi'n Wniadwraig y Flwyddyn y cylchgrawn Vogue nol yn 1990. Hi wnaeth greu a gwnïo gwisg newydd yr Archdderwydd yn 2008 a gwisgoedd y morynion ar gyfer seremonïau'r Orsedd yn Eisteddfod Sir Gâr eleni.

Maes B

Ymhlith yr artistiaid a ymddangosodd ym Maes B roedd: Y Bandana, Yr Ods, Sen Segur, Colorama, Gwenno Saunders, Y Reu, Mellt, Gramcon, Al Lewis Band, Y Cledrau, Sŵnami a Chowbois Rhos Botwnnog.

Gweler hefyd

• Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
• Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llanelli