Diwylliant Palesteina

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Data cyffredinol
Enghraifft o'r canlynoly diwylliant mewn un lleoliad Edit this on Wikidata
Mathdiwylliant yr Arabiaid Edit this on Wikidata
GwladBaner Palesteina Palesteina
GwladwriaethPalesteina Edit this on Wikidata
Tudalen Comin Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia

Mae Diwylliant Palestina i'w gael drwy Balestina yn ogystal â thrwy'r diaspora Palesteinaidd. Dylanwadwyd ar y diwylliant Palesteinaidd gan y nifer fawr o wahanol bobloedd a chrefyddau amrywiol sydd wedi bodoli yn y wlad o gyfnod Canaan cynnar hyd at heddiw. Mae cyfraniadau diwylliannol i feysydd celf, llenyddiaeth, cerddoriaeth, gwisgoedd a bwydydd yn fynegiant o hunaniaeth Palestina, er gwaethaf y gwahaniad daearyddol rhwng y gwahanol grwpiau o Balesteiniaid: tiriogaethau Palesteina, dinasyddion Palestina yn Israel a thrigolion ar wasgar (y diaspora).[1][2]

Mae diwylliant Palestina'n cynnwys bwyd, dawns, chwedlau, hanes llafar, diarhebion, jôcs, credoau poblogaidd, arferion, ac yn cynnwys traddodiadau (gan gynnwys traddodiadau llafar) diwylliant Palestina. Pwysleisiodd yr adfywiad llên gwerin ymhlith deallusion Palestina fel Nimr Sirhan, Musa Allush, Salim Mubayyid, ac eraill wreiddiau diwylliannol cyn-Islamaidd (a chyn-Hebreg), gan ailadeiladu hunaniaeth Palestina gyda ffocws ar ddiwylliannau Canaaneaidd a Jebusaidd.[3] Mae'n ymddangos bod ymdrechion o'r fath wedi dwyn ffrwyth fel y gwelwyd wrth drefnu dathliadau fel gŵyl Qabatiya Canaan a Gŵyl Gerdd flynyddol Yabus gan Weinyddiaeth Diwylliant Palestina.[3]

Gwisg draddodiadol[golygu | golygu cod y dudalen]

Gwisg merched mewn Bethlehem cyn 1885

Roedd teithwyr tramor i Balesteina ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g yn aml yn gwneud sylwadau ar yr amrywiaeth gyfoethog o ddillad traddodiadol ymhlith y Palesteiniaid, ac yn enwedig ymhlith menywod y fellaheen o'r pentrefi. Hyd at y 1940au, gallai manylion fel statws economaidd menyw, ystad briodasol, a'u tref neu'r ardal genedigol gan eu hadnabod drwy'r math o frethyn, lliwiau, toriad, a motiffau brodwaith, neu ddiffyg hynny, a ddefnyddir ar yn eu gwisgoedd.[4]

Arweiniodd ecsodus Palestina 1948 at doriad yn y traddodiad gwisgoedd, gan na allai llawer o ferched a oedd wedi'u dadleoli bellach fforddio'r amser na'r arian i fuddsoddi mewn dillad addurnedig cywrain.[5] Dechreuodd arddulliau newydd ymddangos yn y 1960au. Er enghraifft, "y ffrog chwe stribed" a enwir ar ôl y chwe stribed llydan o frodwaith sy'n rhedeg i lawr o'r canol.[6] Daeth yr arddull hwn, c eraill, o wersylloedd y ffoaduriaid, yn enwedig ar ôl 1967. Collwyd arddulliau'r pentrefi unigol a disodlwyd arddull "Palestina" adnabyddadwy.[7] Mae'r 'shawal', sef arddull poblogaidd yn y Lan Orllewinol a Gwlad Iorddonen cyn yr Intifada cyntaf, yn ôl pob tebyg wedi esblygu o un o'r gwersylloedd hyn. Roedd yn ffasiwn fyrrach a chulach, gyda thoriad mwy gorllewinol.[8]

Dawns[golygu | golygu cod y dudalen]

Dawns werin Palesteinaidd' Dabke fel y'i perfformir gan ddynion

Mae'r Dabke (Arabeg: دبكة‎), yn ddawns werin Arabaidd sy'n frodorol o wledydd y Lefant.[9] Mae'n boblogaidd yn niwylliant Palesteina, ac mae llawer o barau'n perfformio'r ddawns ledled y byd. Mae'r Dabke yn cynnwys neidio cydamserol, stampio a symud, yn debyg i ddawnsio tap.[10][11][12][13][14]

Straeon gwerin[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae adrodd straeon traddodiadol ymhlith Palesteiniaid yn cael ei ragflaenu â gwahoddiad i'r gwrandawyr roi bendithion i Dduw a'r Proffwyd Mohammed neu'r Forwyn Fair, ac mae'n cynnwys y geiriau agoriadol traddodiadol: "Yr oedd, yn henaint amser. . . " Mae elfennau fformiwlaig y straeon yn rhannu llawer yn gyffredin â'r byd Arabaidd ehangach, er bod y cynllun sy'n odli yn wahanol. Mae yna gast o gymeriadau goruwchnaturiol: Jinss a Djinns sy'n gallu croesi'r Saith Môr mewn amrantiad, cewri, ac ellyllon gyda llygaid marwor a dannedd efydd.

Cerddoriaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Perfformiwr Kamanjeh yn Jerwsalem, 1859[15]

Nid oes gan ganeuon traddodiadol Palestina unrhyw eiriau penodol, ond mae iddynt rythm penodol a geiriau gwerinol, fyrfyfyr. Math o ganu gwerin yw Ataaba; mae'n cynnwys 4 pennill, gan ddilyn ffurf a mesur penodol. Nodwedd wahaniaethol ataaba yw bod y tair pennill cyntaf yn gorffen gyda'r un gair yn golygu tri pheth gwahanol, ac mae'r pedwerydd pennill yn ddiweddglo. Mae'r Ataaba yn parhau i gael ei berfformio mewn priodasau a gwyliau mewn ardaloedd Arabaidd yn Israel, y Lan Orllewinol a Llain Gaza.[16]

Mae arddulliau caneuon traddodiadol Palestina eraill yn cynnwys zajal, Bein Al-dawai, Al-Rozana, Zarif - Al-Toul, Al-Maijana, Sahja / Saamir a Zaghareed .

Dros dri degawd, mae Cerdd a Dawns Genedlaethol Palestina (El Funoun) a Mohsen Subhi wedi ail-ddehongli ac aildrefnu caneuon priodas traddodiadol fel Mish'al (1986), Marj Ibn 'Amer (1989) a Zaghareed (1997).[17]

Pensaernïaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Celf mosaig Dôm y Graig

Mae pensaernïaeth draddodiadol Palestina wedi bodoli dros gyfnod mawr, a cheir nifer o wahanol arddulliau a dylanwadau dros yr oesoedd. Roedd pensaernïaeth drefol Palestina cyn 1850 yn gymharol soffistigedig. Er ei fod yn perthyn i gyd-destun daearyddol a diwylliannol mwy y Lefant a'r byd Arabaidd, roedd yn draddodiad gwahanol, "yn sylweddol wahanol i draddodiadau Syria, Libanus neu'r Aifft." Serch hynny, roedd tŷ tref Palestina yn rhannu yr un cysyniadau sylfaenol ynglŷn â threfniant gofod byw a mathau o fflatiau a welir yn gyffredin ledled Môr y Canoldir Dwyreiniol.

Roedd amrywiaeth gyfoethog ac undod sylfaenol diwylliant pensaernïol y rhanbarth ehangach hwn yn ymestyn o'r Balcanau i Ogledd Affrica. Roedd dylanwad yrOtomanaidd dros y rhan fwyaf o'r ardal hon, gan ddechrau yn dechrau'r 16g hyd at ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.[18][19][20]

Chwaraeon[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae athletwyr Palesteinaidd wedi cystadlu ym mhob Gemau Olympaidd ers Gemau Olympaidd yr Haf 1996. Ni weithiodd pwyllgor Olympaidd Palestina gyda phwyllgor Olympaidd Israel i hyfforddi ar gyfer gemau Olympaidd 2012,[21] na chymryd rhan yng Ngemau Môr y Canoldir 2013.[22]

Gemau a etifeddwyd o'r oes Otomanaidd oedd man cychwyn chwaraeon Palestina yn ystod y Mandad Prydeinig. Roedd y gemau hyn yn cynnwys rasio ceffylau, rhedeg, reslo a nofio. Fodd bynnag, enillodd pêl-droed boblogrwydd dros amser.

Gellir olrhain gwir ddechreuad y ffenomen o sefydlu clybiau athletau cymdeithasol ym Mhalestina i ddechrau'r 20g yn benodol y 1920au. Ers yr amser hwnnw, roedd chwaraeon - yn enwedig pêl-droed - wedi dod yn draddodiad cymdeithasol ac yn rhan ganolog o ddiwylliant Palestina. Sefydlwyd llawer o'r clybiau hyn fel clybiau cymdeithasol-ddiwylliannol.

Dim ond ychydig o glybiau a sefydlwyd fel rhai athletaidd yn unig, tra daeth y mwyafrif i'r amlwg fel gweithgareddau athletaidd cymdeithasol a mabwysiadwyd yn ddiweddarach. Erbyn 1948, roedd tua 65 o glybiau athletau ym Mhalestina; roedd tua 55 ohonynt yn aelodau o Ffederasiwn Chwaraeon Arabaidd Palestina (APSF) a sefydlwyd ym 1931 ac a ailsefydlwyd ym 1944. Cafodd y clybiau hyn effaith aruthrol ar fywydau pobl ifanc Palestina, gan lunio eu cymeriad a'u paratoi ar gyfer cyfranogiad cymdeithasol a gwleidyddol.

Mae yna Uwch Gynghrair y Lan Orllewinol, a Chynghrair Llain Gaza. Chwaraeodd tîm pêl-droed cenedlaethol Palestina Afghanistan yng ngemau rhagbrofol Cwpan y Byd FIFA 2014. Fe wnaethant ymweld ag Awstralia ar gyfer Cwpan Asiaidd AFC 2015.

Tîm Undeb Rygbi'r Lan Orllewinol yw'r Beit Jala Lions.

Mae Clwb Marchogaeth Turmus Aya, a sefydlwyd yn 2007, yn glwb marchogaeth sy'n ymroddedig i'r genhadaeth o ddarparu mynediad fforddiadwy i geffylau i Balesteiniaid. Mae Ashraf Rabi, y sylfaenydd, yn honni bod "hyn yn rhan o ddatblygiad Palestina. Mae ceffylau yn rhan fawr o'n diwylliant Arabaidd ac mae'n rhaid i ni ei gofleidio."[23]

Celf fodern[golygu | golygu cod y dudalen]

Plât mosaig yn Khirbat Al-Mafjar ger Jericho c. 735 CE

Bwyd modern[golygu | golygu cod y dudalen]

Ieuenctid Palesteinaidd yn gwerthu Falafel yn Ramallah

Adlewyrchir hanes rheolaeth Palestina gan lawer o wahanol ymerodraethau yng nghoginio Palestina, sydd wedi elwa o gyfraniadau a chyfnewidiadau diwylliannol amrywiol. A siarad yn gyffredinol, mae rheol tri grŵp Islamaidd mawr wedi dylanwadu ar seigiau modern Palestina: yr Arabiaid, yr Arabiaid dan ddylanwad Persia, a'r Twrciaid. Roedd gan yr Arabiaid Bedouin gwreiddiol yn Syria a Phalesteina draddodiadau coginio syml yn seiliedig yn bennaf ar ddefnyddio reis, cig oen ac iogwrt, ynghyd â datus.

Ffilm[golygu | golygu cod y dudalen]

Sinema Alhambra yn Jaffa, 1937, cyn iddo gael ei fomio yn Rhagfyr 1947[24]

Mae sinema Palesteina yn gymharol ifanc o'i chymharu â sinema Arabaidd yn gyffredinol ac mae llawer o ffilmiau Palestina yn cael eu gwneud gyda chefnogaeth Ewropeaidd ac Israel.[25] Nid yw ffilmiau Palesteina yn cael eu cynhyrchu mewn Arabeg yn unig; mae rhai yn cael eu gwneud yn Saesneg, Ffrangeg neu Hebraeg. Cynhyrchwyd mwy na 800 o ffilmiau am Balesteiniaid, y gwrthdaro rhwng Israel a Phalestina, a phynciau cysylltiedig eraill; enghreifftiau nodedig yw Ymyrraeth Dwyfol a Paradwys Nawr .

Gwaith llaw[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae amrywiaeth eang o waith llaw, y mae llawer ohonynt wedi'u cynhyrchu gan Balesteiniaid ers cannoedd o flynyddoedd, yn parhau i gael eu cynhyrchu heddiw. Mae'n cynnwys brodwaith a gwehyddu, crochenwaith, gwneud sebon, gwydr, a cherfio pren yr olewydd.

Deallusion ac addysg[golygu | golygu cod y dudalen]

Ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g, roedd deallusion Palestina yn rhannau annatod o gylchoedd deallusol Arabaidd ehangach, fel y'u cynrychiolwyd gan unigolion fel May Ziadeh a Khalil Beidas. Yn draddodiadol, mae lefelau addysgol ymhlith Palestiniaid wedi bod yn uchel. Yn y 1960au, roedd gan y Lan Orllewinol ganran uwch o boblogaeth glasoed (15 i 17 oed) wedi cofrestru yn yr ysgol uwchradd nag yn Israel; roedd gan y Lan Orllewinol gyfradd ymrestru ysgolion uwchradd o 44.6% yn erbyn cyfradd ymrestru 22.8% yn Israel.[26] Cynhaliodd Claude Cheysson, Gweinidog Materion Tramor Ffrainc o dan yr Arlywyddiaeth Mitterrand gyntaf, yng nghanol yr wythdegau ei bod "hyd yn oed ddeng mlynedd ar hugain yn ôl, gan y Palesteiniaid roedd yr elît addysgedig fwyaf o'r holl bobloedd Arabaidd."[27]

Mae pobl fel Edward Said a Ghada Karmi, dinasyddion Arabaidd Israel fel Emile Habibi, a Iorddoniaid fel Ibrahim Nasrallah[28] wedi cyfrannu at nifer eang o feysydd, gan ddangos amrywiaeth eang o brofiad a meddwl ymhlith Palestiniaid.[29]

Llenyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae hanes hir yr iaith Arabeg a'i thraddodiad ysgrifenedig a llafar cyfoethog yn rhan o draddodiad llenyddol Palesteina wrth iddi ddatblygu dros yr 20g a'r 21g.

Er 1967, mae'r rhan fwyaf o feirniaid llenyddol wedi damcaniaethu bodolaeth tair "cangen" o lenyddiaeth Palestina, wedi'u rhannu'n llac yn ôl lleoliad daearyddol:

  1. o'r tu mewn i Israel,
  2. o'r tiriogaethau dan feddiant,
  3. o blith diaspora Palestina ledled y Dwyrain Canol.[30]

Barddoniaeth fodern[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae barddoniaeth, gan ddefnyddio ffurfiau clasurol cyn-Islamaidd, yn parhau i fod yn ffurf gelf hynod boblogaidd, gan ddenu cynulleidfaoedd Palesteina yn aml yn y miloedd. Hyd at 20 mlynedd yn ôl, roedd beirdd gwerin lleol yn adrodd penillion traddodiadol yn nodwedd o bob tref Balesteinaidd.[31] Ar ôl ecsodus Palestina 1948, trawsnewidiwyd barddoniaeth yn gyfrwng ar gyfer actifiaeth wleidyddol. O blith y Palestiniaid hynny a ddaeth yn ddinasyddion Arabaidd Israel ar ôl hynt y Gyfraith Dinasyddiaeth ym 1952, ganwyd ysgol o farddoniaeth y chwyldro, a oedd yn cynnwys beirdd fel Mahmoud Darwish, Samih al-Qasim, a Tawfiq Zayyad.[31] Roedd gwaith y beirdd hyn yn anhysbys i raddau helaeth i'r byd Arabaidd ehangach am flynyddoedd oherwydd y diffyg cysylltiadau diplomyddol rhwng Israel a llywodraethau Arabaidd. Newidiodd hyn ar ôl i Ghassan Kanafani, awdur Palestina arall o alltudiaeth yn Libanus, gyhoeddi blodeugerdd o'u gwaith ym 1966.[31] Mae beirdd Palestina yn aml yn ysgrifennu am yr ymdeimlad o golled a bodolaeth yn y diaspora.[31]

Cerddoriaeth fodern[golygu | golygu cod y dudalen]

Amal Murkus yn perfformio yn 2015

Mae cerddoriaeth Palestina yn adnabyddus ledled y byd Arabaidd. Mae'n adlewyrchu profiad Palestina, gan ddelio â themâu fel y frwydr gydag Israel, yr hiraeth am heddwch, a chariad at eu gwlad.[32] Daeth ton newydd o berfformwyr i'r amlwg gyda themâu Palesteina unigryw yn dilyn ecsodus Palestina 1948, yn ymwneud â breuddwydion y wladwriaeth a theimladau cenedlaetholgar cynyddol.

Ers y 1990au mae subgenre hip hop Palesteina wedi asio elfennau cerddoriaeth werin draddodiadol Palestina ac alawon Arabeg â churiadau hip hop. Mae'r artistiaid hyn yn ystyried eu hunain yn ymuno â “thraddodiad hirach o gerddoriaeth chwyldroadol, tanddaearol, Arabeg a chaneuon gwleidyddol sydd wedi cefnogi chwyldro Palesteina, gan deilwar'r arddull i fynegi eu cwynion eu hunain gyda'r hinsawdd gymdeithasol a gwleidyddol y maent ynddo byw a gweithio ".[33][34]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Ismail Elmokadem (10 December 2005). "Book records Palestinian art history". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 19 April 2007. Cyrchwyd 2008-04-18.
  2. Danny Moran. "Manchester Festival of Palestinian Literature". Manchester Festival of Palestinian literature. Archifwyd o'r gwreiddiol ar March 31, 2008. Cyrchwyd 2008-04-18.
  3. 3.0 3.1 Salim Tamari (Winter 2004). "Lepers, Lunatics and Saints: The Nativist Ethnography of Tawfiq Canaan and His Jerusalem Circle". Jerusalem Quarterly Issue 20. http://www.jerusalemquarterly.org/images/ArticlesPdf/20_lebers.pdf. Adalwyd 2010-03-31.
  4. Jane Waldron Grutz (January–February 1991). "Woven Legacy, Woven Language". Saudi Aramco World. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-02-19. Cyrchwyd 2007-06-04.
  5. Saca, Iman (2006). Embroidering Identities: A Century of Palestinian Clothing. THE ORIENTAL INSTITUTE MUSEUM OF THE UNIVERSITY OF CHICAGO. ISBN 1-885923-49-X.
  6. Weir, Shelagh (1989) Palestinian Costume. British Museum. ISBN 0-7141-1597-5. p. 112.
  7. Skinner, Margarita (2007) PALESTINIAN EMBROIDERY MOTIVES. A Treasury of Stiches 1850-1950. Melisende. ISBN 978-1-901764-47-5. p. 21.
  8. Weir, Shelagh (1989) Palestinian Costume. British Museum. ISBN 0-7141-1597-5. pp. 88, 113.
  9. "Stomps . Stciks . Spins : ARAB FOLK DANCE with KARIM NAGI : Dabke . Saidi . Sufi". Karimnagi.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-03-07. Cyrchwyd 2017-01-07.
  10. "The Dabke-An Arabic Folk Dance". History and Development of Dance/ Brockport. 9 May 2013. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 26 August 2017. Cyrchwyd 5 June 2017.
  11. "What is Dabke exactly?". Dabketna.com. 2012-12-05. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-01-07. Cyrchwyd 2017-01-07.
  12. "Dancing the Dabke". Archaeoadventures: Women-Powered Travel. 22 April 2012. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 25 August 2017. Cyrchwyd 7 January 2017.
  13. "Event: Dabke Dance Workshop – Vassar BDS". vsa.vassar.edu. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-01-07. Cyrchwyd 2017-01-07.
  14. "Dabke". Canadian Palestinian Association in Manitoba. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2018-06-12. Cyrchwyd 2017-01-07.
  15. William McClure Thomson, (1860): The Land and the Book: Or, Biblical Illustrations Drawn from the Manners and Customs, the Scenes and Scenery, of the Holy Land Error in webarchive template: Check |url= value. Empty. Vol II, p. 578.
  16. Shiloah, Amnon (1997), The Performance of Jewish and Arab Music in palestine Today: A Special Issue of the Journal Musical Performance, Taylor & Francis, ISBN 978-90-5702064-3
  17. "Archived copy". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-01-05. Cyrchwyd 2009-08-24.CS1 maint: archived copy as title (link)
  18. Ron Fuchs in Necipoğlu, 1998, p. 173.
  19. Hadid, Mouhannad (2002). Architectural styles survey in Palestinian territories (PDF). Palestinian National Authority Ministry of Local Government. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2017-08-09. Cyrchwyd 1 December 2016.
  20. Petersen, Andrew (2002-03-11). Dictionary of Islamic Architecture. Routledge. ISBN 978-0-203-20387-3. Cyrchwyd 2013-03-16.
  21. "Archived copy". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-04-26. Cyrchwyd 2011-07-26.CS1 maint: archived copy as title (link)
  22. "Archived copy". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-09-12. Cyrchwyd 2011-07-26.CS1 maint: archived copy as title (link)
  23. "Equestrian club caters to all". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-02-01. Cyrchwyd 2011-07-26.
  24. List of Irgun attacks
  25. "Xan Brooks on Palestinian directors". The Guardian. London. 2006-04-12. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-07-24. Cyrchwyd 2009-04-22.
  26. See Elias H.Tuma, Haim Darin-Drabkin, The Economic case for Palestine, Croom Helm, London, 1978 p.48.
  27. Interview with Elias Sanbar. Claude Cheysson, ‘The Right to Self-Determination,’ Journal of Palestine Studies Vol.16, no.1 (Autumn 1986) pp.3-12 p.3
  28. Jordanian Poets: Samer Raimouny, Mustafa Wahbi, Haider Mahmoud, Ibrahim Nasrallah
  29. "Biography Ibrahim Nasrallah". Pontas literary & film agency. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 26 May 2010. Cyrchwyd 14 December 2010.
  30. Steven Salaita (1 June 2003). "Scattered like seeds: Palestinian prose goes global". Studies in the Humanities. http://goliath.ecnext.com/coms2/summary_0199-17848_ITM. Adalwyd 2007-09-06.
  31. 31.0 31.1 31.2 31.3 Shahin, 2005, p. 41.
  32. Regev Motti (1993), Oud and Guitar: The Musical Culture of the Arabs in Israel (Institute for Israeli Arab Studies, Beit Berl), ISBN 965-454-002-9, p. 4.
  33. Maira, Sunaina (2008). "We Ain't Missing: Palestinian Hip Hop - A Transnational Youth Movement". CR: The New Centennial Review 8 (2): 161–192. doi:10.1353/ncr.0.0027. https://archive.org/details/sim_cr-the-new-centennial-review_fall-2008_8_2/page/161.
  34. Amelia Thomas. "Israeli-Arab rap: an outlet for youth protest". Christian Science Monitor. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-08-10. Cyrchwyd 2017-06-05.