Dari

Oddi ar Wicipedia
Dari
Enghraifft o'r canlynoliaith, Persian dialect, iaith fyw Edit this on Wikidata
MathPerseg Edit this on Wikidata
Enw brodorolدری‎ Edit this on Wikidata
Nifer y siaradwyr 
  • 9,600,000 (2011)[1]
  • cod ISO 639-3prs Edit this on Wikidata
    GwladwriaethAffganistan Edit this on Wikidata
    System ysgrifennuPersian alphabet, Arabic script Edit this on Wikidata
    Tudalen Comin Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia

    Dari (Perseg / Farsi: دری [dæˈɾiː]) neu Dari-Persieg neu Dwyrain Perseg (فارسی دری [fɒːɾsije dæˈɾiː]) yw'r amrywiad o'r iaith Bersieg a ddefnyddir yn Afghanistan. Caiff Perseg ei alw'n Farsi yn aml. Mae'r term Dari hefyd yn cyfeirio at iaith lenyddol gynnar Persia Newydd o'r 10g. [2] Mae llywodraeth Afghanistan wedi cydnabod a hyrwyddo ei ddefnydd yn yr ystyr culach o amrywiad Afghanistan o Berseg yn swyddogol er 1964. Felly, mewn llawer o ffynonellau Gorllewinol, cyfeirir at Dari hefyd fel Persiaid Afghanistan.

    Mae Persiaid Iran ac Afghanistan yn ddealladwy i'r ddwy ochr, gyda'r gwahaniaethau wedi'u cyfyngu'n bennaf i eirfa a ffonoleg. Mae Dari, Farsi a Tajik i bob pwrpas yn un iaith ond gydag enwau gwahanol am resymau gwleidyddol.[3]

    Afghanistan[golygu | golygu cod]

    Ardaloedd mwyafrifol siaradwyr Dari (gwyrdd) yn Afghanistan

    Mae Perseg yn iaith swyddogol yn Afghanistan ac mae tua hanner y boblogaeth yn ei siarad yn frodorol.[4] Yn ogystal, mae hefyd yn cael ei feistroli gan y mwyafrif o bobl addysgedig ac mae'n gweithredu fel y lingua franca rhwng y gwahanol boblogaethau. Mae Affghaniaid yn ei alw'n Berseg fel yr Iraniaid a Tajiks hefyd yn Bersieg (Farsi mewn Perseg) ond ers 1964 yn Afghanistan mae'r enw "Dari" (yn dod o "darbari" = iaith y darbar, llys y brenin) yn cael ei ddefnyddio am resymau gwleidyddol yn swyddogol defnyddio.

    Fel y nodwyd yng Nghyfansoddiad Afghanistan, mae Dari - ar y cyd â Pashto - yn un o ddwy iaith swyddogol y wlad. Dari yw'r iaith fwyaf llafar yn y wlad o hyd a'r fam neu'r iaith gyntaf rhwng chwarter a hanner y boblogaeth. Mae gan Dari statws lingua franca yn Afghanistan ac mae hefyd yn gyfrwng addysgu.[5]


    O ran defnydd cyfreithiol yn yr Iseldiroedd, mae'r Cyngor Cymorth Cyfreithiol wedi sefydlu'n swyddogol y dylid ystyried Farsi a Dari yn ieithoedd ar wahân.[6]

    Cyd-destun[golygu | golygu cod]

    Mae Dari (neu Berseg y Dwyrain fel y gelwir hefyd yn Afghanistan) heddiw yn wahanol i Iraneg neu Perseg Gorllewinnol (Perseg), ymhlith pethau eraill, yn yr ystyr bod yr iaith yn Afghanistan wedi aros ar ffurf "burach". Dim ond ar ddiwedd y 18g y daeth y gwahaniaeth hwn, wrth i Iran ddod i fwy o gysylltiad â phobloedd Twrceg (megis Wsbeceg, dod o dan ddylanwad yr olaf a chael ei rheoli ers amser maith gan linach dyn â chefndir Tyrcig. Roedd Afghanistan yn ei dro wedi dod o dan lai o ddylanwad ac felly wedi cadw Persia yn fwy yn ei ffurf wreiddiol. Mae'r acen hefyd yn wahanol.

    Er gwaethaf y ffaith bod Dari wedi cadw mwy o'r Perseg gwreiddiol ar y naill law, un o'i nodweddion yw, ar y llaw arall, ei fod wedi mabwysiadu mwy o eiriau tramor o'r Saesneg.

    Mae yna hefyd wahaniaethau yn naws ystyron: yn Perseg Iranaidd, er enghraifft, mae gan Arabaidd, y gair am Arabeg, hefyd arwydd o afreolus neu arw, nad oes ganddo yn Dari.

    Gwledydd eraill[golygu | golygu cod]

    Mewn llawer o is-gyfandir India, Perseg oedd iaith weinyddol ac iaith y diwylliant trech am ganrifoedd nes i'r Prydeinwr ddod â hi i ben ym 1843. Mae yna gymunedau bach o hyd wedi'u gwasgaru ledled Pacistan sy'n defnyddio Perseg. Amcangyfrifir bod eu nifer oddeutu 24 i 25 miliwn.[7]

    Gweler hefyd[golygu | golygu cod]

    Cyfeiriadau[golygu | golygu cod]

    1. https://www.ethnologue.com/18/language/prs/.
    2. Encyclopaedia Iranica: Dari. Besoek op 1 Junie 2016
    3. https://www.youtube.com/watch?v=tZtlDNcbeE8
    4. (Saesneg) CIA World Factbook: Afghanistan Archifwyd 2017-09-20 yn y Peiriant Wayback.
    5. "Accredited Language Services: Dari. 1 Mehefin 2016". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 29 Maart 2016. Cyrchwyd 1 Junie 2016. Check date values in: |access-date=, |archive-date= (help)
    6. Besluitvorming Farsi (Iran) en Dari, Staatscourant 37406, 31 oktober 2015, Officiëlebekendmakingen.nl. Geraadpleegd op 19 november 2015
    7. (Saesneg) Ethnologue.com: Farsi, Eastern, A language of Afghanistan, (Saesneg) Farsinet.com: Farsi - Persian Language

    Dolenni allanol[golygu | golygu cod]

    Eginyn erthygl sydd uchod am iaith. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.
    Eginyn erthygl sydd uchod am Affganistan. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.