Daeargi Cymreig

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Daeargi Cymreig mewn sioe yn Katowice, Gwlad Pwyl.

Daeargi (neu terrier) sy'n frodorol o Gymru yw'r Daeargi Cymreig. Du a melyngoch yw lliw ei got ddwbwl, sy'n eitha rhychiog ar yr wyneb ac yn wlanog oddi tano. Fe'i bridiwyd yn wreiddiol i ddal llwynogod, moch daear a llygod mawr. Ers dechrau'r 20fed ganrif caiff ei gydnabod fel ci anwes da ac fel ci sioe ond er hyn mae ei briodweddau cynnar fel cryfder a chymeriad ci hela wedi eu cadw. Mae yn ei anian i durio'r ddaear ar drywydd ysglyfaeth. Disgwylir i'r Daeargi iach fyw am oddeutu 12 - 13 mlynedd ac mae fel arfer yn llawn ynni bron hyd y diwedd.

Hawlir gan rai mai dyma'r brid hynaf o gŵn yng ngwledydd Prydain.[1] Cafodd ei gofrestru fel brid ar wahân, swyddogol yn nechrau'r 19eg ganrif. Mae ar Restr Cŵn Prin Clwb Cennel y Deyrnas Unedig gyda dim ond tua 300 o gŵn bach yn cael eu cofrestru'n flynyddol.

Daeargi Cymreig

Enwogion[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn 1000 cyflwynwyd y Daeargi Cymreig i'r Unol daleithiau. Newidiodd y gwleidydd Clement Attlee arfbais y teulu i gynnwys llun dau o'r daeargwn hyn, a bu wrthi'n ddyfal am flynyddoedd yn eu bridio. Y person a wnaeth fwyaf dros y Daeargi Cymreig, mae'n debyg, oedd Bargyfreithiwr Walter S. Glyn, beirniad, awdur erthyglau a llysgennad mwya'r brid. Cyflwynodd Walter S. Glynn ei Ddaeargi Cymreig a fagwyd ym Mhwllheli, wedi iddo farw, ac wedi iddo gael ei stwffio, i'r Amgueddfa Brydeinig yn Tring yn 1932. Mae'n dal yno, gydag enw'r ci yn amlwg gerllaw: 'Dim Saesonaeg'. Gwyddom i 'Dim Saesonaeg' gael ei ddangos gyntaf mewn sioe ym Mangor fel ci bychan yn 1887, fel y cyntaf o eiddo WWalter S. Glynn. Fe'i prynodd gan fridiwr a fferyllydd o Bwllheli R. O. Pugh. Enillodd 'Dim Saesonaeg' 28 o dystysgrifau sialens (Challenge certificates) mewn sioeau ledled Prydain. Enillodd un dystysgrif yn fwy na'i fab 'Cymro o'r Cymry' a ddaeth i'r brig ar dro'r ganrif a chael ei ddewis gan yr arlunydd cŵn nodedig Miss Frances Fairman i ddylunio tystysgrifau at Sioe y K.C. yn 1899.

Yn y 1960au, tra roedd yr Arlywydd Kennedy yn diodda o anhwylder i'w gefn, trefnodd y meddyg iddo fynd i nofio. Ei bartner yno oedd ei gi Charlie a rhoddodd merch Kennedy lun o'r ddau ar ddalen flaen cylchgrawn merched.[2]

Disgrifiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae ei ben, ei goesau a'i fol yn felenddu a'i gefn ar adegau'n ddu, er bod y fenyw fel arfer yn unlliw - melynddu. Mae'n frid cadarn canolig ei faint sy'n tyfu ar gyfartaledd i 15.5 modfedd (39 cm) ac yn 20–22 pwys (9.1–10.0 kg).[3] Arferid tocio'i cynffon er mwyn iddo edrych yn fwy sgwâr, nes i hyn gael ei wahardd yn 2006. Gyda'i gynffon wedi'i thocio roedd ei hyd yn hafal i'w uchder. Gellir disgrifio'i ben hefyd yn sgwâr, siap bricsen gyda wisgers a barf.[4] Mae wyneb y Daeargi Cymreig pur ei waed (y pedigri) yn fwy ofal (hirgrwn). Mae dwy haen i'w flew: y cot isaf, tonnog a rhychiog a'r haen odditano'n fwy gwlanog. Pwrpas yr haen uchaf, bras yw ei gadw'n lân rhag faw a glaw a gwynt.[5] Du yw lliw'r cot am y flwyddyn gyntaf gan newid yn y man i felynddu.

Llenyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Ceir y cofnod cyntaf yn y Gymraeg am y Daeargi Cymreig yng ngwaith Dafydd ab Edmwnd yn y 15fed ganrif (DE 114): Eissie mawr nad oes i mi / wedd organ o ddaeargi. Ceir hefyd cyffelybiaeth hyfryd gan Forgan Llwyd yn 1653 pan ddywedodd yn (MLl i. 179): ...fel sŵn tonnau’r môr, neu ddaeargwn yn cyfarth. [6]

Tymer[golygu | golygu cod y dudalen]

Esblygodd y daeargi hwn dros gyfnod o gannoedd os nad miloedd o flynyddoedd i fod gi stoig, annibynol ac i wneud penderfyniadau ar ei liwt ei hun. O ganlyniad mae ei ddisgyblu'n beth sy'n cymryd amser, yn wir yn rhywbeth dyddiol. Ar restr Stanley Coren, The Intelligence of Dogs caiff ei restru yn y 53ydd safle, sef deallusrwydd canolig, normal. Ond niod yw hyn yn golygu nad yw'n deall y gorchmynion a roddir iddo; yn aml, mae'n golygu fod y Daeargi Cymraeg yn gwneud penderfyniad gwahanol, a gallant fod yn eitha creadigol a chyflym yn penderfynnu sut i ymateb i amgylchiadau gwahanol. Ar adegau, maen nhw'n cyfarth yn uchel am gyfnod hir, pan gredant fod perygl gerllaw. Mae nhw wrth eu boddau'n tyllu mewn pridd.

Maent yn llawn o ynni ac nid yw rhedeg o amgylch buarth y fferm yn ddigon iddyn nhw ac mae angen eu hysbrydoli rhag iddynt ddiflasu a chreu difrod. Maent wrth eu boddau gyda phlant ac maen nhw wrth eu boddau'n ymlid pêl neu degan yn ogystal â nofio.

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]