Crwban Hermann

{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/{{taxonomy/Nodyn:Taxonomy/Testudo|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}} |machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}|machine code=parent}}

Testudo hermanni
Testudo hermanni hermanni ar ynys Majorca.
Statws cadwraeth
Bregus  (IUCN 3.1)
CITES, Atodiad II (CITES)
Dosbarthiad gwyddonol
Unrecognized taxon (fix):	Testudo
Rhywogaeth:	T. hermanni
Enw deuenwol
Testudo hermanni Gmelin, 1789
Map o feysydd isrywogaethau crwban Hermann. T. h. hermanni mewn gwyrdd, T. h. boettgeri mewn glas, a T. h. hercegovinensis (a ystyrir bellach yr un isrywogaeth â boettgeri) mewn coch.
Cyfystyron
T. h. hermanni Testudo hermanni Gmelin, 1789 Testudo graeca bettai Lataste, 1881 Testudo hermanni hermanni — Wermuth, 1952 Testudo hermanni robertmertensi Wermuth, 1952 Protestudo hermanni — Chkhikvadze, 1983 Agrionemys hermanni — Gmira, 1993 Testudo hermanii [sic] Gerlach, 2001 (ex errore) Testudo hermannii [sic] Claude & Tong, 2004 (ex errore) Eurotestudo hermanni — de Lapparent de Broin et al., 2006 T. h. boettgeri Testudo graeca var. boettgeri Mojsisovics, 1889 Testudo graeca var. hercegovinensis F. Werner, 1899 Testudo enriquesi Parenzan, 1932 Testudo hermanni boettgeri — Bour, 1987 Testudo boettgeri — Artner, Budischek & Froschauer, 2000 Testudo hercegovinensis — Perälä, 2002 Testudo boettgeri boettgeri — Artner, 2003 Testudo boettgeri hercegovinensis — Artner, 2003 Testudo hermanni hercegovinensis — S. Vinke & T. Vinke, 2004 Eurotestudo boettgeri — de Lapperent de Broin et al., 2006 Eurotestudo hercegovinensis — de Lapparent de Broin et al., 2006

Rhywogaeth o grwban tir yw crwban Hermann (Testudo hermanni) sy'n frodorol i Dde Ewrop. Mae'n perthyn i genws Testudo, crwbanod y Môr Canoldir, yn nheulu'r Testudinidae, sef crwbanod y tir. Mae’n un o'r crwbanod tir mwyaf adnabyddus yn Ewrop, ac yn anifail anwes poblogaidd. Disgrifiwyd y rhywogaeth yn wreiddiol gan y naturiaethwr Ffrengig Johann Hermann yn y 18g, ac enwyd y crwban ar ei ôl. Ceir dwy isrywogaeth, sef y crwban Hermann gorllewinol (Testudo hermanni hermanni) a'r crwban Hermann dwyreiniol (Testudo hermanni boettgeri), sy'n amrywio ychydig o ran lliw a dosbarthiad daearyddol.

Mae'r rhywogaeth hon yn gymharol fach, fel arfer rhwng 15 a 20 centimetr o hyd, er y gall rhai unigolion gyrraedd tua 25 centimetr. Nodweddir y gragen gan batrymau melyn a du amlwg ar yr argragen, a dau fand du ar y torblat. Mae ganddo gynffon gymharol hir gyda phigyn bach ar y pen, sy'n nodwedd ddefnyddiol wrth ei hadnabod. Mae lliw'r croen fel arfer yn frown neu'n llwyd.

Ceir hyd i isrywogaeth y gorllewin ar hyd arfordir deheuol Ffrainc, Catalwnia, gorynys yr Eidal, Sisili, Corsica, Sardinia, a'r Ynysoedd Balearig. Mae isrywogaeth y dwyrain yn frodorol i'r Balcanau: arfordiroedd Croatia, Bosnia a Hertsegofina, a Montenegro, Groeg, Albania, Gogledd Macedonia, Cosofo, de-ddwyrain Serbia, Bwlgaria, Twrci yn Ewrop, ac ar hyd goror deheuol Rwmania. Ynghynt, cafodd ddwy isrywogaeth arall eu disgrifio (T. h. hercegovinensis yng ngorllewin y Balcanau a T. h. peloponnesica yng Ngroeg), ond bellach fe'u hystyrir ond yn ffurfiau lleol ar grwban Hermann y dwyrain. Mae'n byw mewn cynefinoedd nodweddiadol y Môr Canoldir megis coetiroedd agored, glaswelltiroedd sych a phrysgwydd cynnes. Mae'n anifail dyddiol sy'n fwyaf gweithgar mewn tywydd cynnes a heulog.

Mae'r crwban hwn yn lysysol yn bennaf, gan fwyta planhigion gwyllt, dail, blodau a ffrwythau bach, er y gall fwyta pryfed yn achlysurol. Yn ystod y gaeaf, mae'n gaeafgysgu drwy gladdu ei hun yn y pridd. Gall y fenyw ddodwy rhwng dau a deuddeg o wyau yn y gwanwyn neu ddechrau'r haf, ac mae'r wyau'n deor ar ôl tua dau i dri mis. Gall crwban Hermann fyw am dros 50 mlynedd, ond mae'r rhywogaeth yn wynebu bygythiadau megis colli cynefin a chasglu anghyfreithlon, ac felly mae'n cael ei hamddiffyn mewn sawl gwlad yn Ewrop.