Iâr (ddof)

Oddi ar Wicipedia
(Ailgyfeiriad oddi wrth Ceiliog)
Neidio i: llywio, chwilio
Iâr (ddof)
Amrediad amseryddol:
Cretacaidd cynnar– Holosen
105–0 Miliwn o fl. CP
[1]
Ceiliog a iâr
Dosbarthiad gwyddonol
Teyrnas: Animalia
Ffylwm: Chordata
Dosbarth: Aves
Urdd: Galliformes
Teulu: Phasanidae
Genws: Gallus
Rhywogaeth: G. gallus
Enw deuenwol
Gallus gallus
(Linnaeus, 1758)
Cyfystyron

Gallus gallus domesticus

Aderyn a gedwir ar gyfer ei wyau a'i chig yw'r iâr ddof (Gallus gallus, weithiau G. gallus domesticus).

Credir ei fod wedi datblygu o ddwy rywogaeth o iâr wyllt a geir yn India a De-ddwyrain Asia, Ceiliog coedwig coch (Gallus gallus) a'r Ceiliog coedwig llwyd (Gallus sonneratii). Dim ond y fenyw sy'n "iâr" mewn gwirionedd, tra cyfeirir at y gwryw fel "ceiliog", ond cedwir llawer mwy o'r ieir nag o geiliogod.

Mae'r adar hyn yn perthyn i un o ddwy urdd, o ran dosbarthiad gwyddonol: ieir y tir (Galliformes) a ieir ddŵr(Anseriformes). Mae'r astudiaeth ddiweddaraf o'u hanatomeg a'u genynnau'n dangos fod y ddau fath yn perthyn yn agos iawn at ei gilydd. Gyda'i gilydd, mae'r ddwy urdd yn creu cytras (clade): Galloanserae, a arferid ei galw'n 'Galloanseri' ac yn 'retrotransposon'.[2] This clade is also supported by morphological and DNA sequence data[3][4]

Mae'r iâr yn un o'r anifeiliaid dof mwyaf niferus, gyda tua 24 biliwn yn cael eu cadw trwy'r byd.

Ceir nifer o hen bennillion a chaneuon traddodiadol sy'n cyfeirio ati:

Mae gen i iâr a cheiliog
A brynais ar ddydd Iau,
Mae'r iâr yn dodwy ŵy bob dydd
A'r ceiliog yn dodwy dau.
Hen iâr fach bert
Yw fy iâr fach i
Un pinc a melyn
A choch a du,
Fe aeth i'r cwt
I ddodwy wy
Ond cododd ei chwt-cwt-cwt
Ac i ffwrdd â hi.

Cyw iâr[golygu | golygu cod y dudalen]

Cywion ieir newydd eu lladd a'u pluo.

Lleddir cywion ieir ar gyfer y ford. Gwneir hyn fel arfer gydag ieir a fagwyd mewn ffatrioedd (neu "fatris") ond ceir hefyd gywion ieir llygad yr haul neu free range, gyda chanran bychan ohonyn nhw hefyd yn organig. Un o'r ymgyrchwyr cryfaf dros gig llygad yr haul, organig ydy Hugh Fearnley-Whittingstall [5][6] drwy'i raglen deledu River Cottage.

Oriel[golygu | golygu cod y dudalen]

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Van Tuinen M. (2009) Birds (Aves). In The Timetree of Life, Hedges SB, Kumar S (eds). Oxford: Oxford University Press; 409–411.
  2. Sibley, C, Ahlquist, J. & Monroe, B. (1988)
  3. Chubb, A. (2004)
  4. Kriegs et al. (2007)
  5. BBC (2012). "Food Chefs: Hugh Fearnley-Whittingstall". BBC. BBC. Archifwyd o y gwreiddiol ar 2012-07-21. https://archive.is/EQts. Adalwyd 30 Gorff. 2012.
  6. "Hugh Fearnley-Whittingstall Profile". The Guardian (London). 3 Hydref 2007. http://commentisfree.guardian.co.uk/hugh_fearnleywhittingstall/profile.html. Adalwyd 28 Mai 2008.