Catrin o Ferain

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Portread o Catrin o Ferain, mwy na thebyg gan Adriaen van Cronenburgh, arlunydd o ogledd yr Iseldiroedd. Mae'r benglog yn digwydd yn aml mewn portreadau o'r 16eg ganrif ac yn cynrychioli'r hyn sy'n ein hwynebu ar ddiwedd ein hoes h.y. ein marwoldeb. Cedwir y llun yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd wedi iddo am gyfnod fod yng nghasgliad Hermann Wilhelm Göring.[1]

Boneddiges o Gymraes oedd Catrin o Ferain[2] (neu Catrin o'r Berain[3] ac weithiau Catrin Tudur[4]) (153427 Awst 1591). Ei llysenw oedd "Mam Cymru", ac roedd yn ferch ddeallus a phwerus iawn.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Unig blentyn Tudur ap Robert Fychan a Jane Velville (merch Syr Rowland Filfel,[5] neu Roland de Velville) oedd Catrin. Honwyd bod Rowland Filfel yn fab gordderch i Harri Tudur drwy berthynas â Llydawes ddienw, ond nid yw hyn yn gywir.[6] Roedd Catrin yn berchen ystadau eang yn Nyffryn Clwyd, yn cynnwys ei phlasty teuluol yng Nghefn Berain, Sir Ddinbych ger Llanefydd a phlas Penmynydd, hen gartref Tuduriaid Môn.

Roedd Catrin yn adnabyddus fel noddwraig y beirdd. Canodd y bardd Wiliam Cynwal iddi fel 'cannwyll Gwynedd' mewn cwpled sydd bellach yn enwog. Dyma'r cwpled enwog, wedi'i ddilladu mewn orgraff fodern:

Catrin wych, wawr ddistrych wedd,
Cain ei llun, cannwyll Wynedd.[7]

Bu farw ar 27 Awst, 1591 ac fe'i claddwyd yn Llanefydd ar y cyntaf o Fedi.

Priodasau a phlant[golygu | golygu cod y dudalen]

Priododd bedair gwaith:

  1. Syr Siôn Salsbri o Leweni
  2. Syr Rhisiart Clwch (Richard Clough) o Ddinbych
  3. Maurice Wynn o Wydir
  4. Edward Thelwall o Blas-y-ward, Dinbych

Siôn Salsbri[golygu | golygu cod y dudalen]

Priododd Siôn (neu John) Salsbri pan oedd yn 22 oed. Roedd ef yn fab i Syr John Salusbury (m. 1578) o Lewenni. Bu farw ei gŵr ym Mai neu Fehefin 1566, wedi priodas o 9 mlynedd.[8] Roedd ganddynt ddau fab: Thomas (g. c. 1564), a John (g. 1565 neu 1566).

Rhisiart Clwch[golygu | golygu cod y dudalen]

Marsiandiwr cyfoethog iawn oedd Rhisiart, a sefydlodd y Royal Exchange yn Llundain gyda'i bartner cusnes Sir Thomas Gresham.[9] Yn 1567 dychwelodd Rhisiart o Antwerp, lle bu'n gweithio a chododd ddau dŷ: Bachegraig a Phlas Clough. Dyma'r ddau dŷ cyntaf yng Nghymru i gael eu codi allan o frics. Wedi iddo farw, etifeddodd ei fab o'i briodas cyntaf Plas Clough.[10] Cafodd ddwy ferch o'i briodas gyda Chatrin o Ferain: Anne (g. 1568), a briododd Roger Salusbury, a Mary (g. 1569), a briododd William Wynn, Melai.

Wedi chwe mlynedd o briodas gyda Chatrin, bu farw. Mae'n fwy na phosibl iddo gael ei wenwyno gan ei fod yn gwneud gwaith ysbio ar ran Elizabeth I.[9]

Maurice Wynn[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn dilyn marwoaeth cynamserol Rhisiart, priododd Catrin Maurice Wynn[11] o Wydir, Dyffryn Conwy. Cawsant ddau o blant: Edward, a Jane. Roedd yn Siryf Sir Gaernarfon a phan fu farw, gadwyd Catrin yn un o bobl cyfoethocaf gwledydd Prydain.

Edward Thelwall[golygu | golygu cod y dudalen]

Y bedwaredd briodas oedd i Edward Thelwall o Blas-y-Ward; ni chawsant blant a bu farw Catrin o flaen Edward. Mab hynaf Simwnt Thelwall o'i briodas gyntaf oedd Edward. Ysgrifennodd y bardd Robert Parry, Henllan, (fl. 1540?-1612?), farwnad i Catrin yn dilyn ei marwolaeth.[12]

Plant[golygu | golygu cod y dudalen]

Cafodd chwech o blant ac un-deg-chwech o wyrion ac wyresau[4]: Dyma'r plant o'r 4 priodas:

  1. Thomas (g. c. 1564), a John (g. 1565 neu 1566)
  2. Anne (g. 1568), a briododd Roger Salusbury, a Mary (g. 1569), a briododd William Wynn, Melai.
  3. Edward, a Jane
  4. dim plant
Disgynnydd

Ffuglen[golygu | golygu cod y dudalen]

Ceir tair nofel hanesyddol nodedig am Catrin a'i hoes gan R. Cyril Hughes, sef:

  • Catrin o Ferain (Gwasg Gomer, 1975)
  • Dinas Ddihenydd (Gwasg Gomer, 1976)
  • Castell Cyfaddawd (Gwasg Gomer, 1984)

Storiau a honiadau amdani[golygu | golygu cod y dudalen]

Credir fod y bardd William Shakespeare wedi sgwennu soned am ei mab John. Un chwedl leol arall, o ardal Dinbych yw mai Catrin oedd mam William.[13]

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Gwefan Wales on Line; adalwyd 18 Ionawr 2014.
  2. John Davies, Hanes Cymru (Penguin, 1992), tud. 259; R. Cyril Hughes, Catrin o Ferain (1975); Meic Stephens (gol.), Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru.
  3. Y Llyfrgell Genedlaethol
  4. 4.0 4.1 Gwefan y BBC
  5. Am y sillafiad hwn, gweler  Williams-Ellis, Helen. Catrin o Ferain – Mam Cymru. Barn. Adalwyd ar 27 Awst 2015.
  6. (Saesneg) Roberts, Enid. "Katheryn of Berain". Oxford Dictionary of National Biography (online ed.). Gwasg Prifysgol Rhydychen. doi:10.1093/ref:odnb/67988. (mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl)
  7. Wiliam Cynwal. Dyfynnir gan R. Cyril Hughes ar wynebddalen ei nofel Catrin o Ferain (1975).
  8. Ballinger, John. "Katheryn of Berain", Y Cymmrodor, Cyfrol XL, Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, Llundain, 1929
  9. 9.0 9.1 Davies J.M. and DC Davies, D.C., "Why did the 5th earl of derby die?", The Lancet, 6 October 2001 (Cyfrol 358, Rhif 9288, Tud. 1187)
  10. "Sir Richard Clough – ‘The Most Complete Man’", Legacies – North East Wales, BBC, Chwefror 2004
  11. "Catrin of Berain". BBC Wales North East. Mehefin 2009. http://www.bbc.co.uk/wales/northeast/guides/halloffame/historical/katheryn_berain.shtml. Adalwyd 2012-12-13.
  12. Y Bywgraffiadur Cymreig Ar-lein; adalwyd 15 Mawrth 2015
  13. The Free Library

Dolenni allanol[golygu | golygu cod y dudalen]