Castell Cefnllys

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Castell Cefnllys
Castle Bank.jpg
Mathcastell Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynolCefn-llys Edit this on Wikidata
SirPenybont Edit this on Wikidata
GwladBaner Cymru Cymru
Arwynebedd10 ha Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau52.243769°N 3.33525°W Edit this on Wikidata
Cod OSSO0893061480 Edit this on Wikidata
Statws treftadaethheneb gofrestredig Edit this on Wikidata
Manylion
Dynodwr CadwRD008 Edit this on Wikidata

Castell canoloesol yn Sir Faesyfed (sydd bellach yn rhan o Bowys, Cymru) yw Castell Cefnllys. Adeiladwyd dau gastell gwaith maen ar grib uwchben Afon Ieithon o'r enw Craig y Castell yn y drydedd ganrif ar ddeg, gan ddisodli castell mwnt a beili pren a adeiladwyd yn gyfagos gan y Normaniaid. Roedd Cefnllys hefyd yn safle a thref ganoloesol.

Gan reoli sawl llwybr cyfathrebu i ucheldiroedd Canolbarth Cymru, roedd y cestyll yn strategol bwysig o fewn Gororau Cymru yn ystod yr Oesoedd Canol Uchel. Fel sedd arglwyddiaeth a chantref Maelienydd, achosodd Cefnllys anghydfod rhwng Llywelyn ap Gruffudd a Roger Mortimer ar ddechrau concwest Edward I o Gymru.

Mae Craig y Castell yn cael ei ystyried yn aml fel safle o Oes yr Haearn Bryngaer, ond nid oes tystiolaeth dibynadwy i ategu hyn.[1] Honnir bod y llys rheolwr sy'n frodorol o Gymru wedi'i leoli gerllaw. Y castell cyntaf yng Nghefnllys, 1 milltir i'r gogledd o'r grib, oedd mwnt a beili a adeiladwyd ar frys yn ystod cyfnod cynnar goresgyniad y Normaniaid yng Nghymru gan y barwn Eingl-Normanaidd Ralph Mortimer, gan ddechrau perthynas hir rhwng y teulu pwerus Mortimer a Chefnllys. Tua 1242, ar ôl canrif o wrthdaro hirfaith yn y rhanbarth, adeiladodd Ralph Mortimer II gastell gwaith maen ar ochr ogledd-ddwyreiniol Craig y Castell, a ddaeth yn brif symbol hegemoni Mortimer yng Nghymru. [2] Cafodd y castell ei gipio a'i ddifrodi ym 1262 gan Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru a Gwynedd, yn ystod rhyfel â Harri III o Loegr, a bu Cefnllys yn amlwg yng Nghytundeb Trefaldwyn . Roedd adeiladu castell newydd ar ochr dde-ddwyreiniol y bryn gan Roger Mortimer yn ffactor a gyfrannodd at wrthodiad Llywelyn i dyngu llw i Edward I ym 1275, ac arweiniodd at ryfel ym 1277.

Efallai bod y castell wedi cael ei ysbeilio yn ystod gwrthryfeloedd Madog ap Llywelyn (1294–1295) ac Owain Glyndŵr (1400–1415), ond arhosodd wedi ei feddiannu tan ganol y 15fed ganrif, pan gyfeiriwyd ato mewn cyfres o gerddi gan y bardd Lewys Glyn Cothi . Mae'r ddau gastell ar Graig y Castell bellach yn hollol adfail a dim ond olion ohonno sy'n weddill; yr unig strwythur canoloesol sydd wedi goroesi yn Nghefnllys yw Eglwys Sant Mihangel. Roedd y dref yn aflwyddiannus a diflannodd yn gyfan gwbl o ganlyniad i'r Pla Du, Pla biwbonig, anghysbell economaidd a newid amodau milwrol ardaloedd ffiniol, er i Gefnllys gadw ei statws bwrdeistref tan y 19eg ganrif.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Ni wnaed unrhyw gloddio archeolegol yng Nghefnllys. Mae dealltwriaeth ddiweddaraf o hanes y safle yn dibynnu ar destunau cyfoes. [3] Mae ffynonellau cyn y 14eg ganrif wedi'u cyfyngu i adroddiadau am ymgyrchoedd milwrol a chyfeirir at y cestyll yn y croniclau Cymreig Brut y Tywysogion ac Annales Cambriae . Arweiniodd mwy o sefydlogrwydd yn dilyn concwest Edward I yng Nghymru at dwf o dystiolaeth ddogfennol yn y Gororau Cymreig, ond yng Nghefnllys mae hyn wedi'i gyfyngu i gofnodion cyhoeddus sylfaenol gan fod mwyafrif o archifau ystâd Mortimer wedi'u colli. [4] Cynhaliwyd arolwg topograffig helaeth ynghyd â ffotogrametreg yng Nghraig y Castell ym 1985 gan y Comisiwn Brenhinol ar Henebion Cymru (CBHC), gydag arfarniad dilynol yn 2006. [3]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]