Neidio i'r cynnwys

Cashrwt

Oddi ar Wicipedia
Cashrwt
Enghraifft o:product certification, food law, dietary restriction Edit this on Wikidata
MathJewish dietary laws Edit this on Wikidata
Rhan oHalakha Edit this on Wikidata
Dynodwyr
QuoraKosher edit this on wikidata
Tudalen Comin Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia
Bwyty McDonald's yn Buenos Aires (Yr Ariannin)
Poster Almaeneg "Was ist koscher?" (Beth sy'n gosher?)

Mae cashrwt (kashrut), hefyd kashruth neu kashrus, (Hebraeg: כַּשְׁרוּת‎) yn set o gyfreithiau dietegol sy'n ymdrin â'r bwydydd y caniateir i bobl Iddewig eu bwyta a sut y mae'n rhaid paratoi'r bwydydd hynny yn ôl cyfraith grefyddol Iddewig.[1] Ystyrir bod bwyd y caniateir ei fwyta yn cosher (/ˈkoʊʃər/ ⓘ yn Saesneg, Iddeweg: כּשר), o ynganiad Ashkenazi o'r term a yngenir yn Sephardi neu Hebraeg Fodern kashér (כָּשֵׁר‎), sy'n golygu "addas" (yn y cyd-destun hwn: "addas i'w fwyta"). Ystyrir bod bwyd na chaniateir ei fwyta yn treif (/treɪf/ yn Saesneg, Iddew-Almaeneg: טרייף), a sillafir hefyd treyf (Iddew-Almaeneg: טריף).[2] Yn achos gwrthrychau, gwrthwyneb cosher yw pasúl (/pəˈsul/ yn Saesneg, Iddew-Almaeneg: פָּסוּל).

Er bod manylion cyfreithiau cashrwt yn niferus ac yn gymhleth, maent yn seiliedig ar ychydig o egwyddorion sylfaenol:

  • Dim ond rhai mathau o famaliaid,[3] adar, a physgod, sy'n bodloni meini prawf penodol sy'n gosher; mae bwyta cig unrhyw anifeiliaid nad ydynt yn bodloni'r meini prawf hyn, fel porc, brogaod, a physgod cregyn, wedi'i wahardd, ac eithrio locustiaid, sef yr unig infertebratau cosher.[4]
  • Y rheol fwyta fwyaf sylfaenol yn y Torah yw na ddylid bwyta gwaed; felly, fel cam i fod yn gosher, rhaid lladd mamaliaid ac adar yn ôl proses a elwir yn shechita, lle mae lladdwr defodol ardystiedig, o'r enw shochet, yn torri'r trachea, yr oesoffagws, y rhydwelïau carotid, a'r gwythiennau gyddfol mewn un toriad cyflym gan ddefnyddio offeryn miniog iawn o'r enw chalaf; mae gwneud hynny'n achosi colli gwaed cyflym a enfawr.[5]
  • Rhaid i'r cig fynd trwy broses o'r enw koshering neu kashering o hyd i gael ei ystyried yn addas i'w fwyta. Y tri dull cymeradwy yw grilio, rhostio, a socian a halltu.[6][7]
  • Ni chaniateir byth gymysgu cig a deilliadau cig â llaeth a deilliadau llaeth. Rhaid defnyddio offer ar wahân ar gyfer storio a pharatoi bwydydd sy'n seiliedig ar gig a bwydydd sy'n seiliedig ar laeth.[1][8][9]

Rheolau

[golygu | golygu cod]

Mae llawer o reolau Kasser yn deillio o lyfrau Lefiticus a Dewteronomiwm y Torah (Yr Hen Destament), gyda manylion y gyfraith lafar (y Mishnah a'r Talmwd) ac wedi'u safoni a threfnu yn ddiweddarach gan ysgrifau'r rabïaid. Gan nad yw'r Torah yn gwneud hyn yn eglur, cynigiwyd amryw resymau dros y rheolau hyn, o athronyddol a defodol i ymarferol a hylan.[3]

Pecyn hugen cosier gyda symbol ardystiad cashrwt arno (wedi amgylchynu gydag U)

Mae bwydydd sydd wedi'u gwahardd yn y Beibl yn cynnwys yr isod gan ddefnyddio dyfyniadau o Lyfrau Lefiticus a Dewteronomiwm fel y rheswm cyfreithiol:[3]

  • Anifeiliaid nad ydynt yn gosher — unrhyw famaliaid heb nodweddion adnabod penodol (carnau hollt a chnoi cil); unrhyw adar ysglyfaethus; unrhyw bysgod heb esgyll na chennau (gan eithrio cathbysgodyn, er enghraifft). Mae pob infertebrat yn anghosher ac eithrio rhai mathau o locustiaid, lle nad oes gan y rhan fwyaf o gymunedau draddodiad clir. Nid oes unrhyw ymlusgiaid nac amffibiaid yn gosher. Nid oes unrhyw gnofilod sy'n gosher chwaith.[10]
  • Caren (nevelah) — cig anifail cosher nad yw wedi'i ladd yn ôl cyfreithiau shechita. Mae'r gwaharddiad hwn yn cynnwys anifeiliaid sydd wedi'u lladd gan bobl nad ydynt yn Iddewon.[11]
  • Anafedig (terefah) — anifail â nam neu anaf sylweddol, fel asgwrn wedi torri neu fathau penodol o lyniadau ysgyfaint.
  • Gwaed (dam)—caiff gwaed mamaliaid ac adar cosher ei dynnu trwy halltu, gyda gweithdrefnau arbennig ar gyfer yr afu, sy'n gyfoethog iawn mewn gwaed.

Rhaid tynnu brasterau penodol (chelev)—rhannau penodol o fraster abdomenol gwartheg, geifr a defaid drwy broses o'r enw nikkur.[12]

  • Y nerf troellog (gid hanasheh)—y nerf sciatig, fel yn ôl Genesis 32:32 y cafodd nerf y patriarch Jacob ei ddifrodi pan ymladdodd ag angel, felly ni chaniateir ei fwyta a chaiff ei dynnu drwy nikkur.[13]
  • Coes anifail byw (ever min ha-chai) — yn ôl cyfraith Iddewig, gwaharddodd Duw i Noa a'i ddisgynyddion fwyta cnawd a rwygwyd o anifail byw. Felly, mae cyfraith Iddewig yn ystyried bod y gwaharddiad hwn yn berthnasol hyd yn oed i bobl nad ydynt yn Iddewon,[14] ac felly, ni chaiff Iddew roi na gwerthu cig o'r fath i rywun nad yw'n Iddew.[15]
  • Bwyd di-ddegwm (tevel) — mae cynnyrch Gwlad Israel yn gofyn am dynnu rhai degymau, a roddwyd yn yr hen amser i'r kohanim (offeiriaid), Lefiaid a'r tlodion (terumah, maaser rishon a maasar ani yn y drefn honno) neu a gludwyd i Hen Ddinas Jerwsalem i'w bwyta yno (maaser sheni).[16][17]
  • Ffrwythau yn ystod y tair blynedd gyntaf (orlah) — yn ôl Lefiticus 19:23, ni chaniateir bwyta ffrwythau o goeden yn y tair blynedd gyntaf ar ôl plannu (yng Ngwlad Israel ac yn y diaspora). Mae hyn hefyd yn berthnasol i ffrwyth y winwydden—grawnwin, a gwin a gynhyrchir ohonynt.[18] Mae hyn yn berthnasol hefyd i ffrwyth y winwydden—grawnwin, a'r gwin a gynhyrchir ohonynt.[19]
  • Grawn newydd (chadash) — mae'r Beibl yn gwahardd grawn newydd ei dyfu (a blannwyd ar ôl y Pasg y flwyddyn flaenorol) tan ail ddiwrnod y Pasg; mae dadl ynghylch a yw'r gyfraith hon yn berthnasol i rawn a dyfir y tu allan i Wlad Israel.
  • Gwin offrwm (yayin nesekh) — gwin a allai fod wedi'i gysegru i arferion eilunaddolgar.[20]

Mae cymysgeddau a waherddir yn y Beibl yn cynnwys:[3]

  • Cymysgeddau o gig a llaeth (basar be-chalav) — mae'r gyfraith hon yn deillio o'r dehongliad eang o'r gorchymyn i beidio â "choginio myn yn llaeth ei fam"; caniateir bwydydd eraill nad ydynt yn gosher at ddefnydd dietegol (e.e. i'w gwerthu i bobl nad ydynt yn Iddewon), ond mae Iddewon wedi'u gwahardd rhag elwa o gymysgeddau o gig a llaeth mewn unrhyw ffordd.[21]
  • Gwahanol rywogaethau o blanhigion sy'n cael eu tyfu gyda'i gilydd (kilayim) —yng Ngwlad Israel mae gwahanol rywogaethau o blanhigion i'w tyfu ar wahân ac nid yn agos at ei gilydd yn ôl Lefiticus 19:19 a Deuteronomium 22:9–11.
    • Israniad penodol o'r gyfraith hon yw kil'ei ha-kerem, y gwaharddiad ar blannu unrhyw rawn neu lysieuyn ger gwinwydden; Mae'r gyfraith hon yn berthnasol i Iddewon ledled y byd, ac ni chaiff Iddew elwa o gynnyrch o'r fath.

Mae bwydydd sydd wedi'u gwahardd gan Rabiniaid yn cynnwys:[3]

  • Llaeth nad yw'n Iddewig (chalav akum) — llaeth a allai fod â chymysgedd o laeth o anifeiliaid nad ydynt yn kosher.
  • Caws nad yw'n Iddewig (gevinat akum) — caws a allai fod wedi'i gynhyrchu gyda rened nad yw'n kosher.
  • Gwin nad yw'n Iddewig (stam yeinam) — gwin, er nad yw'n cael ei gynhyrchu at ddibenion eilunaddol, a allai fod wedi'i dywallt at y diben hwnnw neu, fel arall, pan gaiff ei fwyta, bydd yn arwain at briodas rhyng-genhedlu.
  • Bwyd a goginiwyd gan rywun nad yw'n Iddew (bishul akum) — deddfwyd y gyfraith hon oherwydd pryderon ynghylch priodas rhyng-genhedlu. (Minor)
  • Bara nad yw'n Iddewig (pat akum)—deddfwyd y gyfraith hon oherwydd pryderon ynghylch priodas rhyng-genhedlu.
  • Risg iechyd (sakanah) — ystyrir bod rhai bwydydd a chymysgeddau yn risg iechyd, fel cymysgeddau o bysgod a chig.

Dolenni allanol

[golygu | golygu cod]

Cyfeiriadau

[golygu | golygu cod]
  1. 1 2 "What is Kosher Food? What Does Kosher Mean? OU Kosher Rules & Definition". OU Kosher Certification (yn Saesneg). Cyrchwyd 2025-12-08.
  2. ↑ "Treif". Orthodox Union (yn Saesneg). Cyrchwyd 2025-12-08.
  3. 1 2 3 4 5 Forst, Binyomin (1994). The laws of kashrus: a comprehensive exposition of their underlying concepts and applications. Brooklyn, N.Y: Mesorah Publications. ISBN 978-0-89906-103-0.
  4. ↑ "Eating locusts: The crunchy, kosher snack taking Israel by swarm" (BBC)
  5. ↑ "A Guide to Shechita" (PDF). ShechitaUK. Mai 2009. Cyrchwyd 7 Rhagfyr 2025.
  6. ↑ Shulchan Aruch, Yoreh De'ah 69:1
  7. ↑ "Shulchan Aruch". Sefaria. Cyrchwyd 7 Rhagfyr 2025.
  8. ↑ Shulchan Aruch, Yoreh De'ah 87
  9. ↑ "Shulchan Aruch". Sefaria. Cyrchwyd 8 Rhagfyr 2025.
  10. ↑ Alliance, Kosher. "Kosher Guideline". www.kosheralliance.org (yn Saesneg). Cyrchwyd 2026-01-28.
  11. ↑ Babylonian Talmud, Hullin 13a (on Mishnah Hullin 1:1).
  12. ↑ Shulchan Aruch:Yoreh De'ah 66:1 available at Sefaria
  13. ↑ "147. Fat Contentions: The prohibition against eating certain fats - Taryag - OU Torah". OU Torah (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2025-11-11. Cyrchwyd 2026-01-28.
  14. ↑ Doron-spalter, Pinchos (2008). Major Concepts of the Talmud: An Encyclopedic Resource Guide, Volume 1. Targum Press. t. 7. ISBN 978-1-56871-465-3. Cyrchwyd 15 Mawrth 2013.
  15. ↑ "452. Surprisingly Universal: The prohibition against eating a limb torn from a live animal - Taryag - OU Torah". OU Torah (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2024-09-15. Cyrchwyd 2026-01-28.
  16. ↑ "284. Time and Tithes: The prohibition against eating untithed produce - Taryag - OU Torah". OU Torah (yn Saesneg). Cyrchwyd 2026-01-28.
  17. ↑ "443. Grape Nuts: The prohibition against drinking wine of the second tithe outside Jerusalem - Taryag - OU Torah". OU Torah (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2025-08-03. Cyrchwyd 2026-01-28.
  18. ↑ Battegay, Caspar; Lubrich, Naomi (2018). Jewish Switzerland: 50 Objects Tell Their Stories. Basel: Christoph Merian. t. 98. ISBN 978-3-85616-847-6.
  19. ↑ Blech, Zushe Yosef (27 Ionawr 2009). Kosher Food Production. Wiley-Blackwell. ISBN 978-0-8138-2093-4.
  20. ↑ "111. Disinvited: The prohibition against eating food or drinking wine offered to idols - Taryag - OU Torah". OU Torah (yn Saesneg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2025-10-12. Cyrchwyd 2026-01-28.
  21. ↑ "CRC Kosher Articles:Benefitting From Non-Kosher Food". www.crcweb.org. Cyrchwyd 2026-02-20.
Eginyn erthygl sydd uchod am Iddewiaeth. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.
Wedi dod o "https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Cashrwt&oldid=15288089"