Neidio i'r cynnwys

Careleg

Oddi ar Wicipedia
Careleg
karjala, karjalan kieli
kard'al, kard'alan kiel'
kariela, karielan kieli
Yn frodorol iRwsia, Ffindir
ArdalGweriniaeth Carelia, Oblast Tver (Careleg Tver)
EthnigeddCareliaid
Siaradwyr brodorol
9000 o siaradwyr brodorol, 14,000 yn gynfa gwbl (Rwsia) (2020)[1]
11,000 o siaradwyr rhugl, 30,000 gyda rhywfaint o wybodaeth (Y Ffindir)[2][3]
Uralic
Tafodieithoedd
Lladin (Y wyddor Gareleg) Cyrilig (yn y gorffennol, 1820–1940, cyn i'r sgript Ladin gael ei mabwysiadu'n swyddogol ym 1989)[5]
Statws swyddogol
Iaith leiafrifol
gydnabyddedig yn
Codau iaith
ISO 639-2krl
ISO 639-3krl
Glottologkare1335
ELPKarelian
Dosbarthiad Careleg a Lwdeg ar ddechrau'r 20fed ganrif[8][9]
Mae Careleg wedi'i dosbarthu fel "mewn perygl pendant" gan UNESCO Atlas o Ieithoedd y Byd mewn Perygl[10]
Mae'r erthygl hon yn cynnwys symbolau ffonetig IPA. Heb gymorth rendro priodol, efallai y byddwch yn gweld marciau cwestiwn, blychau, neu symbolau eraill yn lle nodau Unicode. Am ganllaw cyflwyniadol ar symbolau IPA, gweler Help:IPA.
Dosbarthiad yr ieithoedd Karelian cyn yr Ail Ryfel Byd: 1a) Gogledd Karelian, 1b) De Karelian, 2) Olonetsian

Siaredir yr Careleg (Saesneg: Karelian; Careleg: karjalan kieli) gan oddeutu 30,000 o bobl (VZ 2010) yn Ffederasiwn Rwsia, yn bennaf yng Ngweriniaeth Carelia ac yn Oblast Tver. Mae'r iaith Careleg yn perthyn i gangen Ffinneg Baltig o'r ieithoedd Finno-Ugric ac mae wedi'i rhannu'n dair prif dafodiaith:

Careleg (craidd)
Olonetzisch (a siaredir gan oddeutu 20,000 o bobl yn
Ludisch

Mae'r iaith yn ffurfio continiwm tafodieithol a throsglwyddiad bron yn llyfn o dafodieithoedd dwyreiniol y Ffindir i Wepsi.

Mae'r dadelfennu hwn i'r gwahanol dafodieithoedd wedi atal creu iaith ysgrifenedig unffurf Careleg hyd heddiw. Am y rheswm hwn nid oes llenyddiaeth Careleg yn yr ystyr culach. Yn y bôn, mae llenyddiaeth Careleg wedi'i chyfyngu i gyfieithiadau crefyddol. Felly lluniwyd y Kalevala, sydd o darddiad Karelian, yn gyntaf o draddodiadau llafar gan Elias Lönnrot.

Mae Karelian proper yn wahanol i'r Ffinneg yn bennaf o ran ynganiad oherwydd amlder mwy palatals a fricatives (cf. saith - seitsemän o'r Ffindir, Karelian šeiččemen) ac mae ganddo nifer o eiriau benthyca o Rwseg. Yn dibynnu ar y dafodiaith, mae gan Careleg ddwy i bedair amser, fel arall nid yw Careleg yn wahanol iawn i'r ieithoedd Ffindir Baltig eraill.

Dosbarthiad

[golygu | golygu cod]

Mae Careleg yn perthyn i gangen Ffinneg yr ieithoedd Uralig, ac mae ganddo gysylltiad agos â'r Ffindir.[11] Mae gan y Ffindir a Carelia dras gyffredin yn yr iaith Proto-Karelian a siaredir ar arfordir Llyn Ladoga yn yr Oes Haearn, ac mae Careleg yn ffurfio continwm tafodiaith â thafodieithoedd dwyreiniol y Ffindir.[12] Yn gynharach, roedd rhai ieithyddion o'r Ffindir yn dosbarthu Carelieg fel tafodiaith o'r Ffindir, a elwir weithiau yn llenyddiaeth hŷn y Ffindir fel Raja-Karjalan murteet ('tafodieithoedd Barel Karelian'), ond heddiw mae Karelian yn cael ei hystyried yn iaith benodol. Heblaw am Karelian a Ffinneg, mae'r is-grŵp Ffinneg hefyd yn cynnwys Estoneg a rhai ieithoedd lleiafrifol a siaredir o amgylch Môr y Baltig.

Careleg yn ystod y Cyfnod Sofietaidd

[golygu | golygu cod]

Ym 1921, bu'r gyngres Carelia Oll gyntaf o dan y drefn Sofietaidd yn dadlau a ddylai'r Ffindeg neu Careleg fod yn iaith swyddogol (nesaf at Rwseg) y "Karelian Labour Commune" newydd (Karjalan Työkommuuni, Карялан тыöкоммууни, a fyddai ddwy flynedd yn ddiweddarach yn dod yn ASSR Carelia. Roedd comiwnyddion y Ffindir yn ogystal â Ffindiaid ethnig o Ogledd America, a ddaeth i fyw i Carelia Sofietaidd, yn dominyddu'r disgwrs wleidyddol, gan eu bod yn gyffredinol yn cael eu haddysgu'n well o lawer na Careliaid lleol. Roeddent yn ffafrio defnyddio Ffinneg, a oedd newydd fod trwy gyfnod safoni 80 mlynedd yn seiliedig ar amrywiaeth o dafodieithoedd ledled y Ffindir - a gwelodd y Ffindir Carelian yn syml fel tafodieithoedd Ffindir ychwanegol. Yn y diwedd sefydlwyd y Ffindir fel yr iaith "leol" swyddogol.[13]

Dechreuodd rhaglen ddwys o Ffenicaleiddio, ond o'r enw "Carelianeiddo", a sefydlwyd ysgolion iaith y Ffindir ar draws Carelia Sofietaidd. Sefydlwyd papurau newydd, cyfnodolion llenyddol a chyfieithwyd llenyddiaeth Rwseg i’r Ffinneg, tra cyhoeddwyd llawer o lenyddiaeth o Karelia Sofietaidd yn y Ffindir.[13]

Tra roedd hyn yn digwydd yn Carelia Sofietaidd, ym 1931-33, safonwyd iaith lenyddol Careleg gan ddefnyddio'r wyddor Ladin ar gyfer cymuned Careliaid Tver o tua 127,000 o bobl, gannoedd o gilometrau i'r de.[13]

Rhwng 1935 a 1938 cafodd arweinyddiaeth Sofietaidd Carelia, a oedd yn dominyddu'r Ffindir, gan gynnwys yr arweinydd Edvard Gylling, ei symud o rym, ei lladd neu ei anfon i wersylloedd crynhoi. Cafodd yr iaith Ffinneg ei brandio yn iaith cymdeithas bourgeois y Ffindir yn y Ffindir, ac fe'i hystyriwyd yn ddiweddarach fel iaith "ffasgaidd" gelyn y Ffindir.[13]

Rhwng 1938 ac Ebrill 1940, peidiodd yr awdurdodau Sofietaidd â chyhoeddi yn y Ffindir, caewyd pob ysgol iaith Ffinneg a gwaharddwyd y plant rhag siarad Ffinneg hyd yn oed yn ystod y toriad. Disodlodd y llywodraeth Sofietaidd y Ffindir yn ASSR Carelia gyda Careleg a ysgrifennwyd yn yr wyddor Gyrilig. [14]

Cyflwynwyd ffurf newydd o Karelian safonedig ar frys ym 1938, wedi'i ysgrifennu mewn Cyrillic, gyda dim ond naw achos gramadegol, a gyda nifer fawr a chynyddol iawn o eiriau wedi'u cymryd yn uniongyrchol o Rwseg ond gyda therfynau gramadegol Karelian. Yn ystod y cyfnod hwn cyhoeddwyd tua 200 o deitlau, gan gynnwys deunyddiau addysgol, llyfrau plant, darllenwyr, dogfennau Plaid a materion cyhoeddus, y cyfnodolyn llenyddol Karelia. Ysgrifennwyd y papur newydd Karjalan Sanomat yn y Cyrillic Karelian newydd hwn, yn hytrach nag yn y Ffindir. Ni allai Kareliaid nad oeddent yn siarad Rwsieg ddeall yr iaith swyddogol newydd hon oherwydd maint y geiriau Rwsiaidd, er enghraifft, rhoddwyd yr ymadrodd "Pa blaid a arweiniodd y chwyldro" yn y ffurf hon o Karelian fel "Миттўйне партиуя руководи революциюа?" (Mittujne partiuja rukovodi revoljutsijua?) Lle mae'r gair am blaid, dan arweiniad, a chwyldro i gyd yn eiriau Rwsiaidd gyda therfynau gramadegol Karelian, tra bod gan eiriau cyfatebol y Ffindir wreiddiau hollol wahanol: "Mikä puolue johti vallankumousta?"[13]

Ar ôl Rhyfel y Gaeaf, ym mis Ebrill 1940, newidiodd ystyriaethau gwleidyddol eto. Sefydlodd yr Undeb Sofietaidd SSR Karelo-Ffindir gyda'r syniad y byddai'r Ffindir yn y pen draw yn cael ei atodi i'r Undeb Sofietaidd fel rhan o'r Weriniaeth honno. Gwnaeth y Ffinneg, a ysgrifennwyd yn yr wyddor Ladin, unwaith eto iaith swyddogol "leol" Karelia Sofietaidd, ochr yn ochr â Rwseg.[13]

Yn yr 1980au, dechreuodd cyhoeddi eto mewn amryw addasiadau o'r wyddor Ladin ar gyfer Olonets Karelian a thafodieithoedd y Môr Gwyn a'r Tver o Karelian Proper.

Digwyddiadau diweddar

[golygu | golygu cod]

Yn 2007 mabwysiadwyd wyddor safonol i ysgrifennu pob tafodiaith.

Yn 2008, lansiodd Prifysgol Joensuu athro iaith Karelian cyntaf y Ffindir, er mwyn achub yr iaith. Flwyddyn yn ddiweddarach, sefydlwyd nyth iaith Karelian gyntaf y Ffindir (grŵp trochi cyn-ysgol) yn nhref Nurmes. [24]

Dolenni

[golygu | golygu cod]

Cyfeiriadau

[golygu | golygu cod]
  1. ↑ "Rosstat — Vserossiyskaya perepis' naseleniya 2020" Росстат — Всероссийская перепись населения 2020 [Rosstat — All-Russian Population Census 2020]. rosstat.gov.ru (yn Rwseg). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2023-07-07. Cyrchwyd 2023-01-03.
  2. ↑ "Karel'skiy yazyk" Карельский язык [Karelian] (yn Rwseg).
  3. ↑ "Karjala". Kotimaisten kielten keskus (yn Ffinneg). Cyrchwyd 2024-09-08.
  4. ↑ Nodyn:Cite thesis
  5. ↑ "Alphabet Karelian". Cyrchwyd 2022-02-22.
  6. ↑ Change in the regulation by the president of Finland about European Charter for Regional or Minority Languages, 27.11.2009 (in Finnish)
  7. ↑ "Законодательные акты – Правительство Республики Карелия". gov.karelia.ru. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2017-10-11. Cyrchwyd 2010-07-29.
  8. ↑ Gwall cyfeirio: Tag <ref> annilys; ni roddwyd testun ar gyfer 'ref' o'r enw map1
  9. ↑ Gwall cyfeirio: Tag <ref> annilys; ni roddwyd testun ar gyfer 'ref' o'r enw map2
  10. ↑ "Karelian in Russian Federation". UNESCO WAL. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2023-08-22. Cyrchwyd 22 June 2024.
  11. ↑ "The Red Book of the Peoples of the Russian Empire – THE KARELIANS". Cyrchwyd 2010-06-06.
  12. ↑ "Archived copy". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-11-11. Cyrchwyd 2009-11-02.CS1 maint: archived copy as title (link)
  13. ↑ 13.0 13.1 13.2 13.3 13.4 13.5 Austin, Paul M. (Spring 1992). "Soviet Karelian: The Language that Failed". Slavic Review 51 (1): 16–35. doi:10.2307/2500259. JSTOR 2500259.
  14. ↑ https://books.google.co.uk/books?id=QGqWcZu42hUC&lpg=PA111&redir_esc=y

Caregori:Ffederasiwn Rwsia

Wedi dod o "https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Careleg&oldid=14680052"