Cadwraeth natur
 Gwarchodfa Natur Cors Caron | |
| Enghraifft o: | disgyblaeth academaidd, cangen o fywydeg  |
|---|---|
| Math | Cadwraeth |
| Rhan o | cynaliadwyedd |
| Prif bwnc | Difodiant, cynefin, Gwasanaethau ecosystemau, Bioamrywiaeth |
| Yn cynnwys | cadwraeth bywyd gwyllt, bioleg cadwraeth, rheolaeth ecosystem, cadwraeth coedwig, cadwraeth cynefinoedd, cadwraeth planhigion, cadwraeth gwlyptiroedd |
| Dynodwyr | |
| Freebase | /M/0phtk |
Mae cadwraeth natur yn un elfen o gadwraeth, sy'n canolbwyntio ar amddiffyn rhywogaethau rhag difodiant, cynnal ac adfer cynefinoedd o fewn natur, gwella ecosystemau, a diogelu amrywiaeth fiolegol. Mae'r maes yn gorgyffwrdd â dŵr, mineralau a daeareg, gan fod newid y rhain yn cael effaith ar bethau byw. Ecoleg gymhwysol yw cadwraeth
Mae yna ystod o werthoedd sy'n sail i gadwraeth[1] ac ideolegau amgylcheddol sy'n llywio arferion ecoddiwylliannol. Yn yr 21g bu symudiad tuag at gadwraeth sy'n galw am fwy o ddefnydd o dystiolaeth wyddonol i wella effeithiolrwydd ymdrechion cadwraethol. Yn 2018 roedd 15% o dir a 7.3% o'r cefnforoedd wedi'u diogelu. Gosododd llawer o amgylcheddwyr darged o ddiogelu 30% o diriogaeth a thiriogaeth forol y Ddaear erbyn 2030.[2][3] Yn 2021, roedd 16.64% o dir a 7.9% o'r cefnforoedd wedi'u diogelu.[4][5] Mae adroddiad IPCC 2022 ar effeithiau hinsawdd ac addasu, yn tanlinellu'r angen i warchod 30% i 50% o dir, dŵr croyw a chefnforoedd y Ddaear – gan adleisio'r nod o 30% Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Fioamrywiaeth.[6][7]
Ymhellach
[golygu | golygu cod]Mae nodau cadwraeth yn cynnwys gwarchod cynefinoedd, atal datgoedwigo, cynnal a gwella ansawdd deunydd organig y pridd, atal difodiant rhywogaethau, lleihau gorbysgota, a lliniaru newid hinsawdd. Mae gwahanol safbwyntiau athronyddol yn tywys cadwraethwyr tuag at y gwahanol nodau hyn.
Carreg glo moeseg gadwraeth yw bod gan y byd naturiol werth cynhenid ac anniriaethol ynghyd â gwerth defnyddiol – barn a draddodwyd gan rannau o'r mudiad cadwraeth gwyddonol a rhai o ysgolion Rhamantaidd hŷn y mudiad ecoleg. Mae athronwyr wedi rhoi gwerth cynhenid i wahanol agweddau ar natur, boed hyn yn organebau unigol (bioganologiaeth) neu'n gyfanweithiau ecolegol megis rhywogaethau neu ecosystemau (ecoholiaeth).[8]
Yn yr Unol Daleithiau, ym 1864 cyhoeddwyd dau lyfr a osododd y sylfaen ar gyfer traddodiadau cadwraeth Rhamantaidd ac Iwtilitaraidd yn America. Yn dilyn marwolaeth Henry David Thoreau daeth llawer i werthfawrogi ei lyfr Walden a ddarluniodd fawredd natur dilychwin fel caer i feithrin ysbryd dyn. Catalogodd llyfr gwahanol iawn gan George Perkins Marsh, sef Man and Nature, ei arsylwadau o ddyn yn blino ac yn newid y tir y mae ei gynhaliaeth yn deillio ohono. Nododd fod Parciau Cenedlaethol yn bwysig yn hanes cadwraeth natur, a sefydlwyd rhai o'r parciau cyntaf yn UDA. Disgrifiodd yr hanesydd Alfred Runte sut y cawsant eu sefydlu gyntaf a phwysleisiodd rôl "tiroedd diwerth", hynny yw, bod tir o ddiddordeb masnachol isel yn cael ei ddiogelu'n bennaf, fel cynefinoedd alpaidd a sych. Yn ogystal, mae twristiaeth, estheteg, a "monumentaliaeth" yn bwysig, yn ôl Al Runte.
Yn y gorffennol, mae cadwraeth wedi'i chategoreiddio o dan sbectrwm o safbwyntiau, gan gynnwys y tri hyn: cadwraeth anthroposentrig, cadwraeth ddefnyddiol, a safbwyntiau eco-wleidyddol gwyrdd radical sy'n canolbwyntio ar yr amgylchedd. Yn ddiweddar, mae'r tri phrif grŵp hyn wedi uno o fewn yr hyn a adnabyddir bellach fel 'moeseg cadwraeth'. Y person sy'n cael y clod am lunio'r moeseg gadwraeth yn yr Unol Daleithiau yw'r cyn-arlywydd, Theodore Roosevelt.[9] yr athroniaeth o reoli'r amgylchedd mewn modd nad yw'n difetha, yn gwacáu nac yn difa'r amgylchedd.
Bathwyd y term Saesneg ''conservation'' gan Gifford Pinchot ym 1907. Defnyddiodd y term mewn sgwrs gyda'i ffrind agos, Arlywydd yr Unol Daleithiau Theodore Roosevelt, ac fe'i defnyddiwyd ar gyfer cynhadledd genedlaethol o lywodraethwyr UDA ym 1908. Ymddengys i'r term Cymraeg 'cadwraeth' ddeillio o'r gair Saesneg.
Mewn defnydd cyffredin, mae'r term yn cyfeirio at y gweithgaredd o ddiogelu adnoddau naturiol fel coedwigoedd yn systematig, gan gynnwys amrywiaeth fiolegol. Mae Carl F. Jordan yn diffinio cadwraeth fiolegol fel: [10]
athroniaeth o reoli'r amgylchedd heb ei difetha, ei gwanio na'i difa.
Cadwraeth yng Nghymru
[golygu | golygu cod]Corfforaethau
[golygu | golygu cod]- Cyfoeth Naturiol Cymru, a gymrodd lle Cyngor Cefn Gwlad Cymru a chyrff eraill
Rhestri
[golygu | golygu cod]Safleoedd
[golygu | golygu cod]- Ardaloedd Cadwraeth Arbennig (AGA)
- Ardaloedd Gwarchod Arbennig
- Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol (AOHNE)
- Parciau cenedlaethol
- Safleoedd Daearegol Rhanbarthol Pwysig (SDRhP)
- Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SDGA neu SoDdGA)
Cyfeiriadau
[golygu | golygu cod]- ↑ Newman, Varner, Lunquist (2018). Defending Biodiversity. Cambridge University Press. ISBN 9781139024105.CS1 maint: multiple names: authors list (link)
- ↑ MARRIS, EMMA (31 January 2019). "To keep the planet flourishing, 30% of Earth needs protection by 2030". National Geographic. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 3 March 2021. Cyrchwyd 18 May 2021.
- ↑ "New Australian Marine Parks Protect an Area Twice the Size of the Great Barrier Reef". Mongabay. Ecowatch. 14 May 2021. Cyrchwyd 18 May 2021.
- ↑ "Governments achieve target of protecting 17% of land globally". the Guardian (yn Saesneg). 19 May 2021. Cyrchwyd 22 April 2022.
- ↑ "2021's top ocean news stories (commentary)". Mongabay Environmental News (yn Saesneg). 28 December 2021. Cyrchwyd 22 April 2022.
- ↑ Januta, Andrea (1 March 2022). "Key takeaways from the IPCC report on climate impacts and adaptation". World Economic Forum (yn Saesneg). Cyrchwyd 2 March 2022.
- ↑ "Negotiators agree to historic biodiversity deal at COP15". euronews (yn Saesneg). 19 December 2022. Cyrchwyd 19 December 2022.
- ↑ Gardiner and Thompson (2017). The Oxford Handbook of Environmental Ethics. OUP.
- ↑ "The Conservation Ethic & The Founding the US Forest Service". Alpha Steward. 10 April 2020. Cyrchwyd 21 June 2020.
- ↑ Jordan, Carl (1995). Replacing Quantity With Quality As a Goal for Global Management. Wiley. ISBN 0-471-59515-2.
Darllen pellach
[golygu | golygu cod]- Frankel, O. H.; Soulé, Michael E. (1981). Conservation and evolution. Caergrawnt, Lloegr: Gwasg Prifysgol Caergrawnt. ISBN 0-521-23275-9.
- Glacken, C.J. (1967) Olion ar Lan Rhodia. Gwasg Prifysgol California. Berkeley
- Grove, R.H. (1992) 'Origins of Western Environmentalism', Scientific American 267(1): 22–27.
- Grove, Richard (1997). Ecology, climate, and empire : colonialism and global environmental history, 1400-1940. Cambridge, UK: White Horse Press. ISBN 9781874267188.
- Grove, R.H. (1995) Green Imperialism: Colonial Expansion, Tropical Island Edens, and the Origins of Environmentalism, 1600–1860 New York: Cambridge University Press
- Pinchot, G. (1910) The Fight for Conservation New York: Harcourt Brace.
- "Why Care for Earth's Environment?" erthygl yn rhifyn 2007 o Awake!
- Sutherland, W.; et al. (2015). Sutherland, William J; Dicks, Lynn V; Ockendon, Nancy; Smith, Rebecca K (gol.). What Works in Conservation. Open Book Publishers. doi:10.11647/OBP.0060. ISBN 978-1-78374-157-1. Lawrlwythiad rhydd ac am ddim.
Dolenni allanol
[golygu | golygu cod]- Ardaloedd Gwarchodedig a Chadwraeth yn Ein Byd mewn Data
- Geiriadur Hanes Syniadau : Cadwraeth Adnoddau Naturiol
- Ar Gyfer Cenedlaethau'r Dyfodol, rhaglen ddogfen Ganadaidd ar sut y dylanwadodd moeseg cadwraeth ar barciau cenedlaethol
- Rhestr Categori --- Religion-Online.org "Ecoleg/Amgylchedd"