Binioù

Binioù
Math	pibgod
Dynodwyr
Freebase	/M/01kn43
	Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia

Math o bibgod yw'r binioù. Ystyr y gair binioù yw 'pibgod' yn yr iaith Llydaweg. Maent yn rhan hanfodol a nodweddiadol o gerddoriaeth gwerin Llydaw.

Ceir dau bibgod o'r enw binioù yn Llydaw:

binioù kozh traddodiadol, gelwir hefyd yn biniou-bihan (mae kozh yn golygu 'hen' yn Llydaweg; mae bihan yn golygu 'bach', neu 'bychan')
binioù bras, neu binioù braz (mae bras yn golygu 'mawr'), a ddygwyd i Lydaw o'r Alban yn 20g ac sydd yr un peth â Phibau'r Alban enwog.^[1]

Y bibgod brodorol hynaf yn Llydaw yw'r veuze, y credir bod y binioù kozh yn deillio ohoni.

Binioù kozh

Mae gan y binioù kozh bibell alaw hynod o fyr (a elwir yn levriad yn Llydaweg), sy'n cynhyrchu sain nodedig, uchel iawn. Roedd yr offeryn yn boblogaidd yn Breizh Izel (Gorllewin Llydau) drwy gydol y 19g.

Mae'r binioù kozh yn perthyn i deulu offerynnau'r bibgod. Yn adnabyddus i'r Groegiaid a'r Rhufeiniaid fel y tibia utricularis, fe ymledodd ledled Ewrop yn ystod yr Oesoedd Canol. Mae presenoldeb pibgod yn Llydaw wedi'i ddogfennu mor bell yn ôl â'r 15g, tra bod y binioù kozh yn ei ffurf bresennol wedi'i dystio o ddiwedd y 18.^[2] Ymddengys mai addasiad o ffurf hŷn, is o bibgod yw'r offeryn hwn, er bod tarddiad yr addasiad hwn yn parhau i fod yn anhysbys hyd heddiw.^[2]

Gostyngodd ei ddefnydd yn sylweddol o ddiwedd y 19g hyd at y 1930au, cyn profi adfywiad o ddiddordeb gan ddechrau yn y 1960au.

Mae gan y binioù kozh raddfa un wythfed, ac mae'n uchel iawn ei naws gyda sain soprano; mae wedi'i diwnio i chwarae un wythfed yn uwch na'r bombard y mae'n ei gyfeilio.^[1] Mae gan ffurfiau mwy traddodiadol un drôn, tra bod gan offerynnau modern ddau weithiau. Yn yr hen ddyddiau, roedd y lledr a ddefnyddiwyd ar gyfer y cwdyn fel arfer o groen ci, ond mae hyn bellach yn cael ei ddisodli gan ddeunyddiau synthetig neu ledr arall sy'n haws i'w cael, fel buwch neu ddafad.

Binioù bras

Mae'r binioù bras yn ei hanfod yr un fath â Phibau'r Alban fawr yn yr Alban; mae setiau'n cael eu cynhyrchu gan wneuthurwyr Llydaweg neu eu mewnforio o'r Alban neu rywle arall.

Yn draddodiadol, caiff ei chwarae mewn deuawd gyda'r bombard, offeryn dwy gorsen sy'n swnio wythfed islaw'r siantwr binioù, ar gyfer dawnsio gwerin Llydaw. Defnyddir y binioù bras fel arfer fel rhan o fand bagad, er ei fod weithiau hefyd yn cael ei baru â bombard.

Adeiladwaith

Yn strwythurol, mae'r binioù kozh yn cynnwys cronfa ledr (sac'h, fel "sach" yn Gymraeg) sy'n cael ei bwydo gan bibell fach (sutell) a ddefnyddir i'w chwyddo. Wedi'i osod o dan fraich chwith y chwaraewr, mae'r cwdyn yn rhyddhau'r aer sydd ynddo — wedi'i yrru gan bwysau'r fraich yn erbyn yr asennau — trwy ddwy bibell arall: y levriad ("chanter" mewn termau cerddorol, gellid cyffelybu â'r gair "llefaru" yn y Gymraeg), pibell gorsen ddwbl gyda chwe thwll bys sy'n caniatáu amrediad wythfed gan ddefnyddio byseddu tebyg i'r bombarde; a'r c'horn-boud (drôn), pibell gorsen sengl sy'n cynhyrchu tôn ddofn, barhaus, ddigyfnewid sy'n cyfateb i bwynt pedal tonig.^[3] Mae'r cydrannau hyn wedi'u ffitio yn y bag trwy stociau (kefioù), sydd ynghlwm wrth y bag gyda rhwymiadau (liammoù) ac wedi'u sicrhau gan ddefnyddio lapiau cywarch (neudennoù).^[3]. ^[4]

Cyfeiriadau

1 2 "Binioù kozh (bagpipe) | French". The Metropolitan Museum of Art. Cyrchwyd 6 Mehefin 2024.
1 2 "Musique bretonne : histoire des sonneurs de tradition: ouvrage collectif". Douarnenez: Le Chasse-Marée/ArMen. 1996. ISBN 9782903708672. Cyrchwyd 3 Gorffennaf 2019.
1 2 Robert Marot, La Chanson populaire bretonne, reflet de l'évolution culturelle , 1987, J. Grassin
↑ Castel, Ifig (2008). Bombarde et biniou. Les secrets de la vie de couple, Lannion, Dastum Bro Dreger, coll. « Mémoire d'aujourd'hui ». t. 128. ISBN 978-2-908604-17-7.

Dolenni allanol

Biniou - Cofnod yn Encyclopædia Britannica (1911)
Biniou - erthygl ar wefan offerynnau cerdd (Catalaneg)
The Binioù: Breton bagpipe - Eitem ar sianel Yuotube Bagpipe Sounds (2021) Ffrangeg

Eginyn erthygl sydd uchod am offeryn cerdd. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.

[:0-1] 1 2 "Binioù kozh (bagpipe) | French". The Metropolitan Museum of Art. Cyrchwyd 6 Mehefin 2024.

[:3-2] 1 2 "Musique bretonne : histoire des sonneurs de tradition: ouvrage collectif". Douarnenez: Le Chasse-Marée/ArMen. 1996. ISBN 9782903708672. Cyrchwyd 3 Gorffennaf 2019.

[Marot-3] 1 2 Robert Marot, La Chanson populaire bretonne, reflet de l'évolution culturelle , 1987, J. Grassin

[4] Castel, Ifig (2008). Bombarde et biniou. Les secrets de la vie de couple, Lannion, Dastum Bro Dreger, coll. « Mémoire d'aujourd'hui ». t. 128. ISBN 978-2-908604-17-7.

[1]

[2]

[3]

[4]