Aymara

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Aymara
Aymar aru
Siaredir yn Bolivia, Peru
hefyd Chile, Yr Ariannin
Cyfanswm siaradwyr 2.8 million (2000–2006)
Teulu ieithyddol Aymara
System ysgrifennu Lladin
Codau ieithoedd
ISO 639-1 ay
ISO 639-2 aym
ISO 639-3 aym
Wylfa Ieithoedd
Ardal siarad Aymara alt
Ardal siarad Aymara

Mae Aymara (Aymar aru) yn iaith a siaradir gan bobol Aymara yn ardal mynyddoedd yr Andes yn ne America, yn bennaf yng nghorllewin Bolivia.

Gyda 2,589,000 o siaradwyr (Bolivia: 2,098,000, Peru: 442,000, Yr Ariannin: 30,000, Chile: 19,000) mae yn un o ychydig o ieithoedd brodorol America gyda thros dwy filiwn o siaradwyr. [1][2]

Yr ieithoedd Americanaidd brodorol gyda mwy na miliwn o siaradwyr yw Nahuatl (Mecsico), Quechua (Andes), a Guarani (Paraguay), Gogledd yr Ariannin a Bolivia)

Mae rhai ieithyddion yn dadlau bod Aymara yn perthyn i Quechua, ond mae gryn anghytundeb ynglŷn â hyn.

Yr wyddor Aymara
Baner pobl frodorol de America

Cafodd ieithoedd brodorol de America eu hisraddio a'u gwahardd am lawer o flynyddoedd. Pan enillodd Bolivia ei annibyniaeth o Sbaen ym 1825, cadwyd Sbaeneg fel unig iaith swyddogol y wlad. Serch hynny dim ond yn 1976 ddaeth Sbaeneg i fod yn iaith mwyafrif pobl Bolivia gyda phobl Bolivia'n dod yn siaradwyr uniaith Sbaeneg neu'n ddwyieithog yn Sbaeneg ac un o 30 ieithoedd brodorol ar draws Bolivia.

Mae siaradwyr uniaith Aymara yn prinhau, ym 1950 ysgrifennodd yr hanesydd Herbet Klein roedd 664,000 o bobl Bolivia yn siarad dim ond Aymara. Erbyn 1976 roedd y rhif yn wedi'i haneri ac erbyn y ganrif newydd dim ond rhyw chwarter miliwn.

Heddiw[golygu | golygu cod y dudalen]

Ond mae datblygiadau diweddaraf wedi gwella sefyllfa Aymara. Ers 2006, mae llywodraeth Evo Morales wedi cydnabod hawliau'r bobloedd frodorol gyda chyfansoddiad newydd gan newid y wlad i fod yn plurinacional (aml-genedl).

Mae Morales ei hun o dras Aymara ac yn arlywydd cyntaf y wlad o dras frodorol. Mae gweision sifil newydd yn gorfod siarad Sbaeneg ac o leiaf un iaith frodorol. Mae'r iaith Aymara yn cael ei defnyddio yn fwy ar y cyfryngau ac mewn addysg.

Agorwyd prifysgol i'r bobl Aymara Universidad Indígena Aymara de Bolivia Túpac Katari wedi'i enwi ar ôl Túpac Katari, arwr gwrthryfel 1781yn erbyn y Sbaenwyr.[3][4]

Cyfarchion a geiriau[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Kamisaraki = Sut mae?
  • Waliki = Iawn
  • Jumasti = A chi?
  • Walikiraki = Iawn hefyd
  • Yuspayarpa = Diolch
  • Jikisinkama = tan tro nesaf/welai chi
  • Pacha Mama = Duwes y ddaear
  • Aru = Iaith
  • Uta = Tŷ / utanaja = tai
  • Warmi = Merch
  • Chacha = Dyn


Naya saparukiw jiwyapxitaxa nayxarusti, waranqa, waranqanakaw tukutaw kut'anipxani.
Heddiw maent yn fy lladd, ond byddaf yn ôl gyda miliynau (geiriau olaf Túpac Katari)




Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]