Y gwahaniaeth rhwng diwygiadau o "Esblygiad"

Jump to navigation Jump to search
Lleihawyd o 628 beit ,  8 o flynyddoedd yn ôl
Aileirio i ddisgrifio esblygiad yn fwy cywir
(manion)
(Aileirio i ddisgrifio esblygiad yn fwy cywir)
[[Delwedd:Charles Darwin by G. Richmond.jpg|bawd|de|200px|Tad y syniadaeth am esblygiad: Charles Darwin]]
[[Delwedd:Age-of-Man-wiki.jpg|bawd|de|200px|Gwaith [[Ernst Haeckel|Haeckel]]: "Paleontological Tree of Vertebrates (tua 1879)".</br>Mae esblygiad [[rhywogaeth]]au dros hanes wedi'i ddisgrifio fel coeden gyda nifer o ganghennau'n tarddu o un bonyn. Dyma yw gwraidd ein syniadaeth heddiw.]]
</br>Mae esblygiad [[rhywogaeth]]au dros hanes wedi'i ddisgrifio fel coeden gyda nifer o ganghennau'n tarddu o un bonyn. Dyma yw gwraidd ein syniadaeth heddiw.]]
[[Delwedd:Mwtadu mutation.jpg|bawd|de|200px|'''1''': [[Mwtadu]] yn creu amrywiaeth. '''2''': Mwtadiaid anffafriol ddim yn llwyddo imethu atgenhedlu'n llwyddiannus. '''3''': Atgenhedlu yn digwydd gan greu mwtadiaeth ffafriol ac anffafriol eto. '''4'''. Mwtadiaid ffafriol yn fwy tebygol o oroesi. '''5''': ... ac atgenhedlu.]]
 
Newidiad dros amser o nodweddion etifeddedig mewn [[poblogaeth]]au yw '''esblygiad'''. Esblygiad sydd yn gyfrifol am y cymhlethdod a'r amrywiaeth enfawr sydd yn nodweddu bywyd fel y'i welir ar y [[Daear|Ddaear]] heddiw. Gan fod rhai unigolion yn [[atgenhedliad|atgenhedlu]] yn fwy llwyddianus nag eraill&mdash;oherwydd nodweddion sy'n eu galluogi i oroesi'n well ac i fanteisio'n well o'u [[amgylchedd]]&mdash;a gan fod yr unigolion hyn yn tueddu i drawsyrru'r nodweddion a arweinodd at eu llwyddiant i'w epil, tueddir i rywogaethau addasu dros amser i'w amgylcheddion. Dyma fecaniaeth esblygiad.
'''Esblygiad''' yw'r ddamcaniaeth fod creaduriaid syml a hynafol yn newid ac yn datblygu dros filiynau o flynyddoedd i fod yn greaduriaid newydd a gwahanol. Ceir amrywiaeth enfawr o [[rhywogaeth|rywogaethau]] heddiw oherwydd y broses hon. Mae esblygiad yn golygu y gallai rhai gwahaniaethau sicrhau bod creaduriaid yn byw, yn goroesi fel yr oedd yr amgylchedd o'u cwmpas yn newid, tra y byddai'r rhai nad oedd yn newid (fel y triceratops) yn goroesi.
 
Mae ein dealltwriaeth ni heddiw o [[bioleg|fioleg]] esblygol yn cychwyn gyda chyhoeddichyhoeddiad papurau [[Alfred Russel Wallace]] a [[Charles Darwin]] ynym 1858 a'i phoblogeiddio yn 1859 pan gyhoeddodd [[Charles Darwin]]' ei ''[[On the Origin of Species]]''. Cyplyswyd hyn a gwaith mynach o'r enw [[Gregor Mendel]] a'i waith ar [[planhigyn|blanhigion]] a'r hyn rydym yn ei alw'n [[etifeddeg]] a [[genyn|genynau]]. Yr hyn sy'n cael ei basio ymlaen o un genhedlaeth i'r llall, felly, (ac fel mae'r 'wybodaeth' hwnnw yn newid) ydyw esblygiad.<ref>[http://www.accessexcellence.org/RC/AB/BC/Gregor_Mendel.html Gwefan Saesneg National Health Museum]</ref> Ers y ddau wyddonydd yma, a oedd yn torri tir newydd iawn yn eu hamser, rydym wedi ddarganfod llawer mwy sut mae hyn i gyd yn gweithio, yn enwedig (yn ddiweddar) am [[geneteg|eneteg]] sydd yn egluro sut mae esblygiad yn digwydd.
 
Gwelwn hyn yn llawer cliriach pan fo'r amgylchedd wedi'i gyfngu, fel ag y mae ar ynys. Yma, mae'r broses o ddethol naturiol yn cael ei gyflymu a gwelwn rywogaethau newydd yn cael eu creu yn gynt nac ar gyfandir enfawr. <ref>[http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/0_0_0/evo_02| Gwefan Saesneg: 'An introduction to evolution' gan 'The University of California Museum of Paleontology']</ref>
 
==Syniadau newydd Darwin: esblygiad drwy [[detholiad naturiol|ddetholiad naturiol]]==
[[Charles Darwin]] a [[Gregor Mendel]] yw sylfaenwyr damcaniaeth esblygiad fodern. Cyflwynodd Darwin ei syniadau am [[detholiad naturiol|ddetholiad naturiol]] yn 1859, sef bod pethau byw wedi esblygu o bethau syml dros filoedd o flynyddoedd. Roedd y syniad yma yn hanfodol bwysig i syniadau Darwin.
 
Dyma rai o'r conglfeini detholiad naturiol:
 
#Pe bai pob [[organebau byw|organeb]] yn atgynhyrchu'n llwyddiannus, yna byddai poblogaeth y rhywogaeth hwnnw yn cynyddu y tu hwnt i reolaeth<ref>Gweler: The Structure of Evolutionary Theory gan Stephen J Gould, cyhoeddwr: Harvard University Press, 2002, tudalen 1433; isbn = 0674006135</ref>
#Mae niferoedd y boblogaeth yn aros yn eitha cyson o flwyddyn i flwyddyn
#Mae adnoddau pob amgylchedd yn gyfyngedig (e.e. hyn-a-hyn o goed sydd ar ynys)
#Mae organebau yn wahanol, ac nid oes byth dauddau organeb yn union yr un fath; mae pobgan bob rhywogaeth, felly, yn gyfoethoggyfoeth o ran amrywiaeth ac mae amrywiaeth hefyd, wrth gwrs, yn bodoli rhwng rhywogaethau.
#Nid yw'r rhan fwyaf o'r epil yn goroesi (2% o bysgod sydd yn goroesi o'r epil (neu'r wyau) sydd yn cael ei gynhyrchu.)
#Bydd y rhai sy'n goroesi yn atgenhedlu a phasio eu nodweddion i'r genhedlaeth nesaf.
#Felly mae'r nodweddion sy'n galluogi'r unigolyn i oroesi yn cael eu cadw yn y boblogaeth.
 
YDyma rai o'r ffactorau sy'n penderfynu pa organebau sy'n goroesi yw:
 
#Ysglyfaethwyr
#Afiechyd
#Y gallu i gystadluCystadlaeth am fwyd
#YCystadlaeth galluam idir gystadluneu am(yn dir,enwedig mewn planhigion) am golauolau ayyb.
 
Gelwir effaith y ffactorau ymahyn yn 'Ddetholiad Naturiol'.
 
Ar y pryd doedd Darwin ddim yn gwybod am gromosomau, ond erbyn heddiw rydym yn gwybod mai cromosomau sydd yn cariocludo gwybodaeth etifeddol.
 
==Syniadau gwyddonol yn newid==
Fel mae gwybodaeth gwyddonol yn newid, aoherwydd thystiolaethtystiolaeth wedi dod yn bwysicachneywdd, mae ein syniadau am bethau yn newid. Yn amser Darwin roedd y mwyafrif o bobl yn credu bod y rhywogaethau naturiol sy'n byw ar y ddaear wedi cael eu creu mewn chydig ddyddiau aac eu bod wedi goroesi heb newid dros yers blynyddoeddhynny. Gelwir hyn yn Greadaeth (o'r gair 'creu'). Cafodd Darwin lawer o bobl crefyddol yn gwrthwynebu ei syniadau gwyddonol newydd. Erbyn heddiw, mae'r rhan fwyaf o [[gwyddonydd|wyddonwyr]] yn creduderbyn ynmae ydetholiad syniadnaturiol, oynghyd ddetholiadâ naturiolmecaniaethau esblygiadol eraill, sydd yn gyfrifol am amrywiaeth bywyd.
 
===Tystiolaeth am Esblygiad===
Trwy astudio [[ffosil]]iauau mewn creigiau o wahanol oedran (fel y gwnaeth Darwin yng [[Cwm Idwal|Nghwm Idwal]]) a'r newidiadau yn eu ffurf dros gyfnod o amser down i wybod mwy am amser a pha bryd y crewyd y gwahanol rywogaethau.
 
===Astudiaeth genetig===
Gellir edrych ar y genynau sydd mewn gwahanol rhywogaethau ac wedyn eieu gymharucymharu eee.e. mae 98%dyn o genynau ya'r tsimpansî yryn unrhannu fath98% âo'u genynau dynol.
 
 
==Cyfeiriadau==
167

golygiad

Llywio