Anwedd dŵr
 | |
| Enghraifft o: | cyflwr mater, nwy, greenhouse gas  |
|---|---|
| Math | dŵr, vapor |
| Rhagflaenwyd gan | dŵr ar ffurf hylif |
| Dynodwyr | |
| Freebase | /M/0mb9x |
| Thesawrws y BNCF | 6274 |
| Quora | Water-vapor-1 |
 Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia | |
Anwedd dŵr yw dŵr sydd ar ffurf anwedd, neu nwy. Mae'n rhan o'r gylchred ddŵr. Pan gaiff dŵr hylif ei gynhesu i bwynt berwi, 100 °C (212 °F), mae'n troi'n anwedd. Gellir cynhyrchu anwedd dŵr yn uniongyrchol o rew hefyd; gelwir hyn yn dyrchafu. Anwedd dŵr yw stêm (gelwir hefyd yn 'ager'), ond dŵr hylif yw cymylau. Gelwir faint o anwedd dŵr mewn aer yn leithder ac mae'n effeithio ar amodau'r tywydd. Yn yr oerfel, mae anadlu allan yn achosi i'r anwedd dŵr yn yr anadl i rewi.
Mae anwedd dŵr yn pwyso llai nag aer, felly mae'n lleihau'r lifft a gynhyrchir gan adain awyren ychydig. Mae hefyd yn dryloyw, sy'n golygu bod y diferion bach sy'n edrych fel niwl mewn gwirionedd yn hylif. Mae anwedd dŵr hefyd yn achos mawr o effaith tŷ gwydr. Mae'n anweledig, ond mae'n gwneud dŵr yn weladwy pan fydd yn cyddwyso.
Ceir y cyfeiriad cofnodedig cynharaf o'r gair "anwedd" i olygu ffurf nwyol ar sylwedd sydd fel arfer yn hylif neu’n solet o Geiriadur Lladin Cymraeg, Thesaurus Linguæ Latinæ et Cambrobritannicæ, Thomas Wiliems 1604-07.[1]
Priodweddau anwedd dŵr
[golygu | golygu cod]
Anwedd dŵr yw ffurf nwy dŵr (H₂O). Yn y cyflwr hwn, nid yw'r moleciwlau dŵr bellach wedi'u glynu at ei gilydd gan fondiau hydrogen fel y maent mewn hylif neu rew. Yn lle hynny, mae pob moleciwl yn symud o gwmpas yn rhydd ar ei ben ei hun. Mae un moleciwl dŵr wedi'i wneud o ddau atom hydrogen ac un atom ocsigen. Mae'r atomau hyn wedi'u cysylltu gan fondiau cofalent, sy'n golygu eu bod yn rhannu electronau. Mae siâp moleciwl dŵr yn edrych fel "V" plygedig. Mae ganddo ongl o tua 104.5° rhwng yr atomau hydrogen. Mae ocsigen yn tynnu mwy ar yr electronau, gan wneud un ochr i'r moleciwl yn fwy negatif a'r ochr arall yn fwy positif. Mae hyn yn gwneud dŵr yn foleciwl pegynol.[2][3]
Mewn anwedd dŵr, mae'r moleciwlau dŵr bach yn symud yn gyflym ac ar hap, fel nwyon eraill. Mae pob moleciwl ar ei ben ei hun, yn hedfan o gwmpas yn rhydd. Ond oherwydd bod moleciwlau dŵr yn begynol (mae ganddyn nhw ochr bositif ac ochr negatif), gallant ddal i ddenu ei gilydd neu foleciwlau pegynol eraill yn yr awyr yn wan. Gall yr atyniadau gwan hyn newid ychydig sut mae anwedd dŵr yn ymddwyn. Mae hyn yn digwydd yn enwedig pan fo llawer o anwedd dŵr neu pan maen nhw o dan bwysau uchel. Eto i gyd, yn y rhan fwyaf o sefyllfaoedd bob dydd, mae anwedd dŵr yn gweithredu bron fel nwy rheolaidd neu ddelfrydol.[4]
Yn aml, mae pobl yn meddwl bod stêm neu niwl yr un peth ag anwedd dŵr, ond nid yw hynny'n wir. Mae anwedd dŵr go iawn yn anweledig mewn gwirionedd. Ni allwch ei weld â'ch llygaid. Mae'r hyn a alwn ni'n stêm mewn gwirionedd wedi'i wneud o ddiferion dŵr hylif bach sy'n arnofio yn yr awyr. Mae'r rhain yn ffurfio pan fydd anwedd dŵr yn oeri ac yn dechrau cyddwyso. Mae anwedd dŵr go iawn, fel yr awyr rydyn ni'n ei hanadlu, yn nwy na allwch ei weld. Ond er ei fod yn anweledig, gallwn ni ei fesur o hyd gan ddefnyddio offer arbennig. Mae gan anwedd dŵr bwysau, mae'n cymryd lle (cyfaint), ac mae ganddo dymheredd, yn union fel unrhyw nwy arall.[5]
Ym myd natur, mae anwedd dŵr fel arfer yn cael ei gymysgu â nwyon eraill yn yr awyr. Mae faint o anwedd dŵr y gall yr awyr ei ddal yn dibynnu ar y tymheredd. Gall aer cynhesach ddal llawer mwy o anwedd dŵr nag aer oerach. Dyna pam mae lleoedd ger y cyhydedd yn fwy llaith. Mae anwedd dŵr wedi'i wneud o foleciwlau bach, ysgafn. Mae gan bob moleciwl dŵr fàs o tua 18 gram y mol, sy'n ysgafnach na nitrogen (28) ac ocsigen (32), y prif nwyon yn yr awyr. Mae hyn yn golygu bod aer llaith mewn gwirionedd yn ysgafnach nag aer sych. Oherwydd ei fod yn ysgafnach, mae aer llaith fel arfer yn codi i fyny. Mae hyn yn helpu i ffurfio cymylau ac yn chwarae rhan fawr yn y tywydd.[6]
Effaith pwysau ar dymheredd
[golygu | golygu cod]Mae tymheredd anwedd dŵr yn amrywio gyda phwysau ac, o dan amodau anwedd dirlawn, mae'n cymryd y gwerthoedd canlynol:
| Pwysedd (bar) | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Tymheredd (°C) | 100 | 120 | 134 | 144 | 152 | 159 | 165 | 171 | 175 | 180 | 184 | 188 | 192 | 195 | 198 | 201 | 204 | 208 |
Pwysigrwydd i'r hinsawdd
[golygu | golygu cod]
Cymylau a llwybrau anwedd Mae anwedd dŵr atmosfferig yn rhan o'r cylch hydrolegol—system gaeedig o gylchrediad dŵr rhwng y cefnforoedd, y cyfandiroedd, a'r atmosffer—mewn cylch parhaus o anweddiad, trydarthu, cyddwysiad, a dyodiad (gwlybanwch). Mae ei grynodiad yn yr atmosffer yn amrywio'n sylweddol ar draws gofod ac amser, yn dibynnu ar amodau meteorolegol.
Effaith tŷ gwydr ac anwedd dŵr
[golygu | golygu cod]Anwedd dŵr yw'r nwy tŷ gwydr mwyaf niferus yn yr atmosffer (cyfartaledd o 0.33% ac yn cyrraedd hyd at 4% ar adegau) ac ef yw'r prif gyfrannwr at effaith tŷ gwydr (gan gyfrif am oddeutu 70%, neu 98% os cynhwysir effaith cymylau). Dechreuodd damcaniaeth effaith tŷ gwydr ei hun ddechrau'r 19g yn benodol i esbonio rôl hanfodol anwedd dŵr atmosfferig. Yn yr atmosffer, mae moleciwlau dŵr yn dal gwres sy'n cael ei belydru o'r Ddaear ac yn ei wasgaru i bob cyfeiriad, gan gynhesu wyneb y Ddaear cyn i'r gwres gael ei belydru yn ôl allan i'r gofod.
Dolenni allanol
[golygu | golygu cod]- Water vapour ar wefan Encyclopædia Britannica
Cyfeiriadau
[golygu | golygu cod]- ↑ "Anwedd 2". Geiriadur Prifysgol Cymru. Cyrchwyd 21 Gorffennaf 2026.
- ↑ "Hydrogen bonding in water". www.khanacademy.org (yn Saesneg). Cyrchwyd 2025-05-24.
- ↑ "Water Molecule Structure: The Bent Shape of Water". sparks.learning.asu.edu (yn Saesneg). Cyrchwyd 2025-05-24.
- ↑ "Limitations of Ideal Gas Behavior | Solubility of Things". www.solubilityofthings.com. Cyrchwyd 2025-05-24.
- ↑ "Water vapour - Energy Education". energyeducation.ca (yn Saesneg). Cyrchwyd 2025-05-24.
- ↑ "Water_vapor". www.chemeurope.com. Cyrchwyd 2025-05-24.