An Dream Dearg

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Data cyffredinol
Dechrau/Sefydlu2016 Edit this on Wikidata
LleoliadGogledd Iwerddon Edit this on Wikidata
Teletubby a Gerry Adams mewn digwyddiad An Lá Dearg yn 2015, noder grys coch a'r cylch wen adnabyddus An Dream Dearg

Mae An Dream Dearg yn fudiad anffurfiol sy'n ymgyrchu dros ddeddf iaith Wyddeleg a statws i'r iaith Wyddeleg yng Ngogledd Iwerddon. Ystyr yr enw yw "y criw coch; y dorf goch", mae hefyd yn idiom sy'n golygu "llawn llid".[1] Yn ôl tudalen Facebook y mudiad, mae'n esbonio ei hun fel hyn, "O'r criw oedd tu ôl i'r Diwrnod Coch - rydyn ni'n ôl. Coch gyda Dicter eto, yn fwy nag erioed. Camau i'w cymryd. Hawliau, Tegwch, Cyfiawnder."[2]

Daeth y mudiad i amlygrwydd rhyngwladol wrth drefnu ralïau a digwyddiadau o blaid statws i'r iaith Wyddeleg, gan gynnwys galw "am yr hyn sydd gan Gymru a'r Alban" (fel statws iaith).[1] Llwydda'r mudiad i drefnu sawl gweithgaredd dal llygad, gan gynnwys rali enfawr a ddenodd hyd at 17,000 o bobl yng nghanol dinas Belffast ar 21 Mai 2022.[3]

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Egin sefydlu An Dream Dearg oedd cyfarfod ar 30 Tachwedd 2016, pan ddaeth criw o ymgyrchwyr Gwyddeleg at ei gilydd yn y Cultúrlann McAdam Ó Fiaich ar y Falls Road yng ngorllewin Belffast o dan ymbarél An Tionól Dearg ("Y Gymanfa Goch") gyda’r nod o adfywio’r ymgyrch dros hawliau i siaradwyr Gwyddeleg. Tynnwyd ar rhwydwaith o weithredwyr a drefnodd y ‘Lá Dearg’ ("Dydd Coch") yn 2014 a chytunwyd ar ddull gweithredu, ynghyd â nodau tymor byr a hirdymor. Ail-frandiwyd y garfan hon o ymgyrchwyr fel ‘An Dream Dearg’ ac addaswyd logo newydd (cylch gwyn, cefndir coch, sydd bellach yn gyfystyr â’r ymgyrch).[4]

Roedd gwrthdystiad cyhoeddus mawr olaf y gymuned Wyddeleg yn y gogledd, ym mis Ebrill 2014, wedi cyfrannu at fuddugoliaethau pwysig, ond lleol, mewn perthynas ag addysg cyfrwng Gwyddeleg ond mae’r galw hirsefydlog am Ddeddf Iaith Wyddeleg yn parhau heb ei ddatrys ac yn disgyn yn gynyddol. Erbyn etholiadau Cynulliad Gogledd Iwerddon ym mis Mai 2016 roedd gweinidog addysg Plaid yr Unoliaethwyr Democrataidd (DUP) yn tanseilio'r iaith Wyddeleg gyda Rhaglen Lywodraethu ddrafft, a gynhyrchwyd gan y Pwyllgor Gwaith ym mis Hydref 2016, yn sôn fawr ddim am yr iaith yn gyffredinol, heb sôn am weithred neu strategaeth a addawyd fel rhan o Gytundeb rhyngwladol St Andrews 2006.

Yn ôl Ciarán Mac Giolla Bhéin o Conradh na Gaeilge mewn erthygl yn y Irish Broad Left, fe arweiniodd penderfyniadau sbeitlyd gan weinidogion y DUP yn Llywodraeth Gogledd Iwerddon, ac gryfhau'r gefnogaeth at yr iaith Wyddeleg ac at ymgyrchu dros ei hawliau. Yn ôl y penderfyniadau dichellgar hyn oedd, penderfyniad y Gweinidog Cymunedau ar y pryd, Paul Givan, dorri cynllun bwrsariaeth fach Líofa ("rhugl"), â phrawf modd, ar gyfer pobl ifanc ddifreintiedig a oedd am fynychu cyrsiau’r dysgu Gwyddeleg yn y Gaeltacht ond na fyddent fel arfer yn gallu ei fforddio. Cafwyd y penderfyniad yma i arbed swm pitw o arian ei wneud yn wyneb gwastraff a chamweinyddu syfrdanol cynllun RHI a welwyd bod y DUP yn gwastraffu £500 miliwn o arian cyhoeddus. Yn cyd-redeg â hyn cyhoeddwyd strategaeth Towards Building United Communities y Llywodraeth newydd gyda’r nod o feithrin ‘Cysylltiadau Da’ rhwng y ddau brif draddodiad – ond a ddiystyru’r Iaith Wyddeleg fel ‘mater hunaniaeth sengl’ ac felly ddim yn deilwng o gyllid na chydnabyddiaeth, heb sôn am hawliau – yn gynyddol. cael eu prif ffrydio i bob elfen o weinyddiaeth llywodraeth leol.[4]

New Decade, New Approach[golygu | golygu cod y dudalen]

Arwydd ysgol Wyddeleg yn An tIúr - arwydd o'r twf yn yr iaith a galwadau am statws a arweiniodd at sefydlu An Dream Dearg

Bu oedi pellaeth pan, wedi tair blynedd o anghydfod, cafodd grym yn Stormont ei adfer yn 2020, a daeth bargen rhwng y ddwy brif blaid, Sinn Féin a’r DUP. Fel rhan o’r cytundeb ‘New Decade, New Approach’, roedd cytundeb y byddai camau yn cael eu rhoi ar waith i ddyrchafu statws y Wyddeleg ac Sgoteg Ulster, ond ni wireddwyd gyda'r Gweinidog, Arlene Foster, yn beio'r Gofid Mawr am ddiffyg gweithredu. Esgus a wrthwynebwyd gan ymgyrchydd An Dream Dearg, Conchúr Ó Muadaigh a nododd, "Rydym yn medru cerdded a chnoi gwm" yr un pryd.

Fel rhan o’r cytundeb ‘New Decade, New Approach’, yn Ionawr 2020[5] roedd cydsyniad na fyddai yna Ddeddf Iaith Wyddeleg, ond cafodd llu o ymrwymiadau yn ymwneud â’r iaith eu hamlinellu. Cytunodd Sinn Féin a’r DUP y byddai Deddf Gogledd Iwerddon 1998 yn cael ei haddasu, ac y byddai llu o bolisïau yn cael eu cyflwyno. Roedd addewidion i roi statws swyddogol i’r Wyddeleg a Sgoteg Ulster, ac i sefydlu rôl Comisiynydd Iaith Wyddeleg (tebyg i Gomisiynydd y Gymraeg yng Nghymru). Hefyd, ymrwymodd y pleidiau i gyflwyno safonau iaith (tebyg i’r safonau yng Nghymru) ac i sefydlu uned gyfieithu oddi mewn i Lywodraeth Gogledd Iwerddon.[1]

Deddf Iaith Wyddeleg[golygu | golygu cod y dudalen]

Bu'r diffyg symud ar Ddeddf Iaith Wyddeleg yn sail i gwymp Weithredaeth yn 2017 fel nodwyd yn llythyr ymddiswyddo'r dirprwy Brif Weinidog, Martin McGuinness. Er i'r DUP ddarlunio'r galwadau am Ddeddf Iaith fel ystryw gan Sinn Féin, mae iddo gefnogaeth gan yr SDLP, Plaid yr Alliance, y Blaid Werdd, plaid People Before Profit, a'r mwyafrif o Aelodau'r Cynulliad (MLAs).[1]

Yn 2022, gydag etholiad Cynulliad Gogledd Iwerddon ar y gorwel, cyhoeddwyd y byddai deddfwriaeth mewn lle ar gyfer Deddf Iaith Wyddeleg yn cael ei chynnal cyn diwedd cyfnod deddfwriaeth y ddeddfwrfa newydd.[6]

Ar 25 Mai 2022, wedi rali enfawr Acht Anois gan An Dream Dearg, cyhoeddwyd bod "camau cyntaf" at greu Deddf Iaith Wyddeleg yn cael ei chreu gan Lywodraeth San Steffan. Cyflwynwyd deddfwriaeth i roi statws swyddogol ac amddiffyniad i’r Wyddeleg yng Ngogledd Iwerddon am y tro cyntaf wedi’i gymryd gan lywodraeth Prydain. Bydd y pecyn diwylliannol hefyd yn cydnabod Sgoteg Ulster yn swyddogol. Cyflwynwyd Bil Hunaniaeth ac Iaith Gogledd Iwerddon ('Identity and Language Northern Ireland Bill') yn Nhŷ’r Arglwyddi ar brynhawn 25 Mai gyda datganiad byr gan Iarll Howe.

Disgrifiodd llefarydd ymgyrch Dream Dearg, Pádraig Ó Tiarnaigh, fel cam ymlaen. "Nid yw’n dod â ni i ble rydym eisiau bod yn y pen draw, wedi’i pentyrru yn erbyn y model Cymreig ar gyfer hawliau iaith er enghraifft, mae’n disgyn yn fyr iawn ac yn methu â chyflawni’r hyn a addawyd i ni yn [Cytundeb] St Andrew, ond i’r 20,000 o bobl a ddaeth allan ar strydoedd Belffast ddydd Sadwrn, ar gyfer y cenedlaethau o bobl sydd wedi cerdded y ffordd hon gyda ni ers degawdau, heddiw yn perthyn iddynt.[7]

Rali Fawr Acht Anois Mai 2022[golygu | golygu cod y dudalen]

Ar 25 Mai 2022 cynhaliwyd rali enfawr o blaid Deddf Iaith Wyddeleg dan faner An Dream Dearg drwy ganol dinas Belffast yn galw am Acht Anois ("Deddf Nawr"). Cychwynodd y protestwyr o Cultúrlann McAdam Ó Fiaich yn y Cwarter Belffast a gorymdeithio am Neuadd y Ddinas.[8][9] Roedd y rali o blaid gweithredu, ar y man lleiaf, addewidion y New Decade, New Deal gan Ddeddfwrfa Gogledd Iwerddon ond os nad gan wleidyddion gan Senedd San Steffan. Dywedodd un o'r trefnwyr, Ciarán Mac Giolla Bhéin, “Mae angen i ni atgoffa ein hunain mai llywodraeth Prydain sydd wedi gwneud yr [ymrwymiad] hwn fel rhan o gytundeb heddwch rhyngwladol ac mae’n rhaid iddyn nhw gyflawni eu rhwymedigaethau,” meddai. “Felly yn wahanol i’n cefndryd yng Nghymru a’r Alban a’n cyd-gaeilgeoir (siaradwyr Gwyddeleg) yn y De, ni yw’r unig bobl – rydym yn anomaledd yma – sydd heb hawliau wedi’u hymgorffori yn y gyfraith. Mae’n hen bryd ac mae gan lywodraeth Prydain y pŵer wrth eu dwylo i gyflawni’r newid hwn.”[9]

Strwythur[golygu | golygu cod y dudalen]

Does dim strwythur sefydliadol i An Dream Dearg. Mewn ymateb i holiadur gan y papur newydd unoliaethol Gogledd Iwerddon, The News Letter, “Mae An Dream Dearg yn rhwydwaith ymgyrchu agored – mae’n cael ei gefnogi gan unigolion a sefydliadau Gwyddeleg ond nid yw’n fudiad ei hun ac nid oes ganddo fwrdd cyfarwyddwyr. Mae’n fodel sy’n gyffredin ar draws materion hawliau eraill, gan ddod â phobl ynghyd i drefnu i gefnogi hawliau iaith. Nid sefydliad ynddo’i hun ond rhwydwaith ymgyrchu cynrychioliadol.”[10]

Dolenni[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 "Hawliau'r Wyddeleg yng Ngogledd Iwerddon: galw "am yr hyn sydd yn yr Alban a Chymru"". Golwg360. 26 Mai 2021.
  2. "Ón Dream a bhí taobh thiar den Lá Dearg - tá muid ar ais. Agus Dearg le Fearg arís, níos mó ná riamh. Gníomh le déanamh. Cearta, Cothromas, Cóir Gwyddeleg gwreiddiol". An Dream Dearg. 1 Mehefin 2022.
  3. "Troi Bheul Feirste yn goch tros Ddeddf Iaith Wyddeleg newydd". Golwg360. 21 Mai 2022.
  4. 4.0 4.1 "AN DREAM DEARG AND THE ONGOING STRUGGLE FOR LANGUAGE RIGHTS". Irish Broad Left. 5 Mawrth 2019.
  5. "Stormont deal: Arlene Foster and [[Michelle O'Neill]] new top NI ministers". BBC News. BBC News. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 13 January 2020. Cyrchwyd 11 January 2020. URL–wikilink conflict (help)
  6. "No Irish language legislation before assembly election". BBC News (yn Saesneg). 2022-03-28. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 25 May 2022. Cyrchwyd 2022-05-08.
  7. "First step to protect Irish language taken by UK govt". Newyddion RTÉ. 25 Mai 2022.
  8. "17,000 march in Northern Ireland to demand Irish language law on par with Wales". Nation.Cymru. 21 Mai 2022.
  9. 9.0 9.1 "Irish language: Thousands attend Irish language rally in Belfast". BBC News. 21 Mai 2022.
  10. "Q&A: A few questions for Irish activist group An Dream Dearg". NewsLetter. 7 Ebrill 2022.
Flag of Ireland.svg Eginyn erthygl sydd uchod am Iwerddon. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.