Aliyah

Oddi ar Wicipedia
Neidio i'r panel llywio Neidio i'r bar chwilio
PikiWiki Israel 20841 The Palmach.jpg
Data cyffredinol
Enghraifft o'r canlynolcysyniad Edit this on Wikidata
Mathmass migration Edit this on Wikidata
Tudalen Comin Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia
Poster yn dathlu Yom HaAliyah (Diwrnod Aliya) i anrhydeddu mewnfudwyr Iddewig newydd sy'n ymgartrefu yn Israel, 1950
100 mlynedd o Aliyah (mewnfudo) i Palesteina dan Fandad ac Israel, rhwng 1919 a 2020

Aliyah (Hebraeg: עליה, yn llythrennol "dyrchafael" neu "esgyn")[1] yw'r gair a ddefnyddir i enwi mewnfudo Iddewig i Eretz Israel Tir Israel, un o egwyddorion y grefydd hon.

Yn etymolegol, mae aliyah yn gysylltiedig â'r ymadrodd aliyah la-réguel (עליה לרגל), sy'n golygu 'pererindod', oherwydd effaith esgyn i Jerwsalem yn ystod y pererindodau a reoleiddir ar gyfer dathliadau Pessach, Shavuot a Sukkot.

Mae'r weithred o chwith, hynny yw, ymfudo o Israel i diriogaeth arall (yr hyn a elwir yn alltud), yn cael ei adnabod fel yerida[2] neu 'ddisgyniad'.

Cyd-detun[golygu | golygu cod y dudalen]

Arloeswyr ail aliyah ym Migdal 1912 yn gwisgo kuffiyeh

Am lawer o'u hanes, mae'r rhan fwyaf o Iddewon wedi byw yn y "galut" (alltudiaeth, diaspora) y tu allan i Wlad Israel oherwydd gwrthdaro hanesyddol amrywiol a arweiniodd at eu herlid ochr yn ochr ag achosion lluosog o ddiarddeliadau ac alltudion, a'r digwyddiad mwyaf diweddar o'r fath oedd y rhyfeloedd Iddewig-Rhufeinig yn y y ganrif 1af cyfnod yn fuan wedi croeshoelio Iesu Grist. Er gwaethaf ei werth hanesyddol fel dyhead cenedlaethol ar gyfer y bobl Iddewig, ychydig a weithredwyd ar aliyah cyn i ddeffroad cenedlaethol ymhlith Iddewon ledled y byd a datblygiad dilynol y mudiad Seionaidd ar ddiwedd y 19g;[3] y mawr o ganlyniad roedd mewnfudo ar raddfa fawr o Iddewon i Balestina wedi dechrau erbyn 1882.[4] Ers Datganiad Annibyniaeth Israel yn 1948, mae mwy na 3 miliwn o Iddewon wedi gwneud aliyah.[5] O 2014 ymlaen, mae Israel a'r tiriogaethau a feddiannir gan Israel yn cynnwys tua 42.9 y cant o boblogaeth Iddewig y byd.[6]

Mae'r cysyniad o aliyah i Wlad Israel yn ganolog i ddiwylliant a chrefydd Iddewig ac yn sail i Seioniaeth. Mae Cyfraith Dychwelyd 1950, sy'n gwarantu'r hawl i unrhyw Iddew yn y byd ddychwelyd i Israel, setlo yno, a chael dinasyddiaeth Israel, yn seiliedig ar y syniad hwn. Gelwir pwy bynnag sy'n gwneud aliyah ole (gwrywaidd) neu ola (benywaidd); y lluosog yw olim ac olot, yn y drefn honno.

Mae dychwelyd i wlad Israel yn thema sy'n codi dro ar ôl tro mewn gweddïau Iddewig a adroddir bob dydd, deirgwaith y dydd, ac mae gwasanaethau gwyliau ar y Pasg ac Yom Kippur yn draddodiadol yn cloi gyda'r geiriau "Y flwyddyn nesaf yn Jerwsalem". Oherwydd y gall llinach Iddewig ddarparu hawl i ddinasyddiaeth Israel, mae gan aliyah (dychwelyd i Israel) arwyddocâd seciwlar a chrefyddol.

Aliyah cyn-Seionaidd[golygu | golygu cod y dudalen]

Alltudwyd y rhelyw o'r Iddewon o Dir Israel gan y Rhufeiniaid yn dilyn methiant sawl gwrthryfel yn y ganrif 1af. Gellid tybio i ganran o'r rhai a arhosodd drosi i Gristnogaeth ac Islam yn sgil pwysau cyfreithiol a chymdeithasol. Ond bu cymunedau bychain Iddewig ar Eretz Israel yn ddidor. Bu'r ysfa i wneud aliyah hefyd yn gyson yn Iddewiaeth a cafwyd rhai enghreifftiau llwyddiannus, os bychan, o fudo i Dir Israel cyn y drefn bwrpasol, Seionaidd a ddechreuodd yn 1882.

Cododd nifer yr Iddewon a ymfudodd i wlad Israel yn sylweddol rhwng y 13g a'r 19g, yn bennaf oherwydd dirywiad cyffredinol yn statws Iddewon ar draws Ewrop a chynnydd mewn erledigaeth grefyddol. Roedd diarddel Iddewon o Loegr (1290), Ffrainc (1391), Awstria (1421), a Sbaen (archddyfarniad Alhambra ym 1492) yn cael eu gweld gan lawer fel arwydd o nesáu at adbrynu a chyfrannodd yn fawr at ysbryd meseianaidd yr oes.[7]

Ysgogwyd Aliyah hefyd yn ystod y cyfnod hwn gan adfywiad brwdfrydedd Meseianaidd ymhlith Iddewon Ffrainc, yr Eidal, y taleithiau Germanaidd, Gwlad Pwyl, Rwsia, a Gogledd Affrica. o'r alltudion ac ailsefydlu teyrnas Israel anogodd llawer nad oedd ganddynt lawer o opsiynau eraill i wneud y daith beryglus i wlad Israel.

Yna ychwanegodd y mewnfudo yn y 18fed a dechrau'r 19g miloedd o ddilynwyr amrywiol rabiaid Kabblist a Hassidaidd, yn ogystal â disgyblion y Vilna Gaon a disgyblion y Chattam Sofer, yn sylweddol at y poblogaethau Iddewig yn Jerwsalem, Tiberias, Hebron, a Saffed.

Ysbrydolodd breuddwydion meseianaidd Gaon Vilna un o'r tonnau cyn-Seionaidd mwyaf o fewnfudo i Eretz Yisrael. Ym 1808 ymsefydlodd cannoedd o ddisgyblion y Gaon, a elwid Perwshim, yn Tiberias a Safed, ac yn ddiweddarach ffurfiodd graidd yr Hen Yishuv yn Jerwsalem.[8][9] Roedd hyn yn rhan o fudiad mwy o filoedd o Iddewon o wledydd mor eang â Phersia a Moroco, Iemen a Rwsia, a symudodd i Israel gan ddechrau yn negawd cyntaf 19g - ac mewn niferoedd hyd yn oed yn fwy ar ôl concwest y rhanbarth gan Muhammad Ali o'r Aifft ym 1832 - pob un wedi'i dynnu gan y disgwyliad y byddai'r Meseia'n cyrraedd yn y flwyddyn Iddewig 5600, y flwyddyn Gristnogol 1840, mudiad a ddogfennwyd yn Prynedigaeth Brys Arie Morgenstern.

Roedd yna hefyd rai sy'n hoffi'r cyfriniwr Prydeinig Laurence Oliphant yn ceisio prydlesu Gogledd Palestina i setlo'r Iddewon yno (1879).

Yr Aliyot cynnar[golygu | golygu cod y dudalen]

Melin wynt Syr Moses Montefiore yn 1858
  • Ar ddiwedd y 12g cyrhaeddodd rhai Iddewon o Ogledd Affrica oherwydd erledigaeth.
  • Rhwng 1210 a 1211, ymfudodd 300 o rabiaid Ffrengig a Seisnig (Ymfudiad y Tri Chant Rabbi).
  • Wedi i'r Iddewon gael eu diarddel o Sbaen yn 1492, daeth rhai Iddewon i Samaria a Jwdea.
  • Yn y 15g, cyrhaeddodd grŵp o Iddewon Eidalaidd a gafodd effaith fawr ar y gymuned Iddewig leol. Yn eu plith yr oedd Rabbi Elia, a ymfudodd o Ferrara yn 1483.[10]
  • Ar ôl y goncwest Twrcaidd yn 1516, dilynodd ton o fewnfudwyr o'r Dwyrain, Sisili, yr Eidal, Ffrainc, yr Almaen a Gogledd Affrica. Daeth ffoaduriaid eraill o'r diarddeliadau o Sbaen a Phortiwgal gyda nhw hefyd. Ymsefydlodd rhai yn Jerusalem, ond ymsefydlodd y rhan fwyaf yn Safed.
  • Trwy gydol yr 16eg, denodd anterth Kabbalah yn Safed lawer o fewnfudwyr o Ffrainc, yr Almaen, yr Eidal a gwledydd Ewropeaidd eraill, yn ogystal ag o Ogledd Affrica a'r Dwyrain.
  • Yn 1579, daeth 120 o fewnfudwyr o Ddamascus.
  • Yng nghanol yr 17g roedd aliyah pwysig o Iddewon Twrcaidd.
  • Yn 1700, ymsefydlodd grŵp o 1,500 o Iddewon Ewropeaidd dan arweiniad Rabbi Yehuda Hassid yn Jerwsalem. Maen nhw'n adeiladu Synagog Hurva.
  • Ar ddiwedd y 18g dechreuodd yr Hasidim ymfudo i ddechrau'r 19g. Digwyddodd y mewnfudo Hasidig cyntaf a drefnwyd ym 1764 ac fe'i harweiniwyd gan ddisgyblion y Ba'al Shem Tov, sylfaenydd Hasidiaeth. Ymgartrefasant yn Tiberias, Safed, Hebron a Jerwsalem a sefydlu traddodiad pedair Dinas Sanctaidd Iddewiaeth.
  • Yn 1808 trefnodd y Periwsim, disgyblion y Gaon o Vilna, gwrthwynebydd Hasidiaeth, aliyah hefyd a sefydlodd gymuned yn Jerwsalem.
  • Yn 1830 dechreuodd ton o fewnfudo o'r Almaen, yr Iseldiroedd a Hwngari.
  • Yn ystod y 19g, ymfudodd miloedd o Iddewon o wledydd dwyreiniol fel Twrci, Gogledd Affrica, Irac, Persia, Bukhara, Asyria, Afghanistan, y Cawcasws a Yemen, a oedd yn nodi dyfodiad y Meseia ar gyfer y flwyddyn Iddewig 5600 (= 1840) disgwyl. Yn 1840 Iddewon oedd y grŵp poblogaeth mwyaf yn Jerwsalem. Daeth concwest Syria gan Muhammad Ali Pasha â rhyddhad i’r boblogaeth Iddewig, e.e. Caniatâd i ailadeiladu'r adeiladau a ddinistriwyd mewn daeargryn yn 1837 yn Safed a Tiberias.
  • 1857: Roedd gan Syr Moses Montefiore, Iddew Eidalaidd a oedd yn byw yn Llundain, felin wynt ddeunaw metr o uchder gydag anheddiad bach o ugain o dai wedi'u hadeiladu y tu allan i furiau dinas Jerwsalem, gan greu bywoliaeth bwysig i'r boblogaeth Iddewig.
  • Ym 1860 roedd tua 12,000 o Iddewon yn byw ym Mhalesteina.

Aliyah Seionaidd (wedi 1882)[golygu | golygu cod y dudalen]

Stamp y Pwyllgor Vanguard ar gyfer Gwladychu Palestina yn Rishon LeZion, rhwng 1882 a 1900
The Life of the Jews in Palestine, rhaglen ddogfen Rwsiaidd gan Noah Sokolovsky a gyflwynwyd yn yr Unfed Gyngres ar Ddeg yn Seionistiaid yn 1913
Grŵp o weithwyr Ashkenazi yn adeiladu Ffrodd Balfour yn Tel Aviv, 1921

Yn ystod hanes diweddar y bobl Iddewig - cyfnod Seioniaeth - bu pum prif don o fewnfudo neu aliyot i Balestina, cyn creu Gwladwriaeth Israel fodern:

  • Aliyah cyntaf (1881-1903)
  • Ail Aliyah (1904-1914)
  • Trydydd Aliyah (1919-1923)
  • Pedwerydd Aliyah (1924-1929)
  • Pumed Aliyah (1929-1939)

Ar ôl creu Gwladwriaeth Israel, lluosodd y boblogaeth Iddewig fwy nag wyth gwaith, diolch yn bennaf i'r aliyot olynol, gan fynd o 650,000 o bobl yn 1948 i tua 5,415,000 yn 2007.

Palestina Otomanaidd (1881-1914)[golygu | golygu cod y dudalen]

Arweiniodd yr erledigaeth amlwg ar Iddewon Rwsiaidd rhwng 1881 a 1910 at don fawr o ymfudo.[11] Gan mai dim ond cyfran fechan o Iddewon Dwyrain Ewrop oedd wedi mabwysiadu Seioniaeth erbyn hynny, rhwng 1881 a 1914 dim ond 30-40,000 o ymfudwyr aeth i Balestina Otomanaidd, tra cyrhaeddodd dros filiwn a hanner o Iddewon Rwsiaidd a 300,000 o Awstria-Hwngari Ogledd America.[11]

Aliyah cyntaf (1882-1903)[golygu | golygu cod y dudalen]

Rhwng 1882 a 1903, ymfudodd tua 35,000 o Iddewon i Balesteina Otomanaidd, gan ymuno â'r boblogaeth Iddewig a oedd yn bodoli eisoes a oedd yn 1880 yn rhifo 20,000-25,000. Cyrhaeddodd yr Iddewon a oedd yn mewnfudo mewn grwpiau a oedd wedi'u casglu, neu eu recriwtio. Roedd y rhan fwyaf o'r grwpiau hyn wedi'u trefnu yn ardaloedd Rwmania ac Ymerodraeth Rwsia yn y 1880au. Mae mudo Iddewon o Rwsia yn cyfateb i ddiwedd y pogromau Rwsiaidd, gyda thua 3 y cant o Iddewon yn ymfudo o Ewrop i Balestina. Hibbat Tsiyon oedd enw y cylchoedd a gyrhaeddasant Palestina tua'r amser hwn, yr hwn sydd air Hebraeg yn golygu "hoffder at Seion". Fe'u galwyd hefyd yn Chofefei Tzion neu'n "selogion dros Seion" gan aelodau'r grwpiau eu hunain. Tra bod y grwpiau hyn yn mynegi diddordeb a "hoffter" am Balestina, nid oeddent yn ddigon cryf o ran nifer i gwmpasu symudiad torfol cyfan fel y byddai'n ymddangos yn ddiweddarach mewn tonnau eraill o fudo.[12]Daeth y mwyafrif, yn perthyn i fudiadau Hovevei Seion a Bilu, o Ymerodraeth Rwseg gyda nifer llai yn cyrraedd o Yemen. Sefydlodd llawer o gymunedau amaethyddol. Ymhlith y trefi a sefydlodd yr unigolion hyn mae Petah Tikva (eisoes yn 1878), Rishon LeZion, Rosh Pinna, a Zikhron Ya'akov. Ym 1882 ymsefydlodd yr Iddewon Yemenïaidd ym mhentref Arabaidd Silwan i'r de-ddwyrain o furiau Hen Ddinas Jerwsalem ar lethrau Bryn yr Olewydd.[13] Ymsefydlodd Iddewon Cwrdaidd yn Jerwsalem gan ddechrau tua 1895.[14]

Er iddo wneud aliyah yn 1880 efallai yr un person a gysylltir gyda'r Aliyah Gyntaf yn fwy na neb yw Eliezer Ben-Yehuda, a bu'n bennaf gyfrifol am wneud Hebraeg yn iaith fyw, gymunedol, gyfoes. Gydaf hynny, rhoddodd seiliau i un o gonglfeini'r Aliyah a'r Yishuv newydd, sef mai Hebraeg fyddai iaith yr 'Hen Wlad Newydd'.

Ail Aliyah (1904-1914)[golygu | golygu cod y dudalen]

Rhwng 1904 a 1914, ymfudodd 35-40,000 o Iddewon i Balestina Otomanaidd. Daeth y mwyafrif helaeth o Ymerodraeth Rwseg, yn enwedig o'r Pale of Settlement yn Nwyrain Ewrop. Ymunodd Iddewon o wledydd eraill yn Nwyrain Ewrop fel Rwmania a Bwlgaria hefyd. Roedd ymfudo Iddewig o Ddwyrain Ewrop yn bennaf oherwydd pogromau ac achosion o wrth-Semitiaeth yno. Fodd bynnag, cyrhaeddodd 'Iddewon Mynydd' o'r Cawcasws ac Iddewon o wledydd eraill gan gynnwys Iemen, Iran, a'r Ariannin ar yr adeg hon hefyd. Sefydlodd mewnfudwyr Iddewig o Ddwyrain Ewrop y cyfnod hwn, a ddylanwadwyd yn fawr gan ddelfrydau sosialaidd, y cibwts cyntaf, Degania Alef, yn 1909 a ffurfio sefydliadau hunanamddiffyn, megis Hashomer, i wrthsefyll gelyniaeth Arabaidd gynyddol ac i helpu Iddewon i amddiffyn eu cymunedau rhag Arabaidd.[15] Yn y pen draw tyfodd Ahuzat Bayit, maestref newydd Jaffa a sefydlwyd ym 1909, i ddod yn ddinas Tel Aviv. Yn ystod y cyfnod hwn, cododd rhai o seiliau cenedl-wladwriaeth annibynnol: adfywiwyd Hebraeg, yr iaith genedlaethol hynafol, yn iaith lafar; cyhoeddwyd papurau newydd a llenyddiaeth a ysgrifennwyd yn Hebraeg; sefydlwyd pleidiau gwleidyddol a sefydliadau gweithwyr. Daeth y Rhyfel Byd Cyntaf â chyfnod yr Ail Aliyah i ben i bob pwrpas. Amcangyfrifir bod dros hanner y rhai a gyrhaeddodd yn ystod y cyfnod hwn wedi gadael; Dywedodd Ben Gurion fod naw o bob deg ar ôl.[16]

Palestina Prydeinig (1919-1948)[golygu | golygu cod y dudalen]

Trydydd Aliyah (1919-1923)[golygu | golygu cod y dudalen]

Rhwng 1919 a 1923, cyrhaeddodd 40,000 o Iddewon, yn bennaf o Ddwyrain Ewrop, yn sgil y Rhyfel Byd Cyntaf. Creodd meddiannaeth Prydain o Balestina a sefydlu Mandad Prydain yr amodau ar gyfer gweithredu'r addewidion a gynhwyswyd yn Natganiad Balfour. Roedd llawer o'r mewnfudwyr Iddewig yn arloeswyr a yrrwyd gan ideolegol, a elwid yn halutzim, wedi'u hyfforddi mewn amaethyddiaeth ac yn gallu sefydlu economïau hunangynhaliol. Er gwaethaf y cwotâu mewnfudo a sefydlwyd gan y weinyddiaeth Brydeinig, cyrhaeddodd y boblogaeth Iddewig 90,000 erbyn diwedd y cyfnod hwn. Cafodd corsydd Dyffryn Jezreel a Gwastadedd Hefer eu draenio a'u troi at ddefnydd amaethyddol. Cododd sefydliadau cenedlaethol ychwanegol megis yr Histadrut (Ffederasiwn Llafur Cyffredinol); cynulliad etholedig; cyngor cenedlaethol; a'r Haganah, rhagflaenydd Lluoedd Amddiffyn Israel.

Pedwerydd Aliyah (1924-1929)[golygu | golygu cod y dudalen]

Ymfudwyr Iddewig, 1930

Rhwng 1924 a 1929, cyrhaeddodd 82,000 o Iddewon, llawer ohonynt o ganlyniad i wrth-Semitiaeth gynyddol yng Ngwlad Pwyl a ledled Ewrop. Cyrhaeddodd y mwyafrif helaeth o fewnfudwyr Iddewig o Ewrop yn bennaf o Wlad Pwyl, yr Undeb Sofietaidd, Rwmania, a Lithwania, ond daeth tua 12% o Asia, Iemen ac Irac yn bennaf. Roedd cwotâu mewnfudo'r Unol Daleithiau yn cadw Iddewon allan. Roedd y grŵp hwn yn cynnwys llawer o deuluoedd dosbarth canol a symudodd i'r trefi cynyddol, gan sefydlu busnesau bach, a diwydiant ysgafn. O'r rhain gadawodd tua 23,000 y wlad.[17]

Pumed Aliyah (1929-1939)[golygu | golygu cod y dudalen]

Rhwng 1929 a 1939, gyda thwf Natsïaeth yn yr Almaen, cyrhaeddodd ton newydd o 250,000 o fewnfudwyr; cyrhaeddodd y mwyafrif o’r rhain, 174,000, rhwng 1933 a 1936, ac ar ôl hynny roedd cyfyngiadau cynyddol ar fewnfudo gan y Prydeinwyr yn gwneud mewnfudo yn ddirgel ac yn anghyfreithlon, o’r enw Aliyah Bet. Gyrrwyd y Pumed Aliyah eto bron yn gyfan gwbl o Ewrop, yn bennaf o Ganol Ewrop (yn enwedig o Wlad Pwyl, yr Almaen, Awstria, a Tsiecoslofacia), ond hefyd o Wlad Groeg. Daeth rhai mewnfudwyr Iddewig hefyd o wledydd eraill fel Twrci, Iran, ac Yemen. Roedd y Pumed Aliyah yn cynnwys niferoedd mawr o weithwyr proffesiynol, meddygon, cyfreithwyr, ac athrawon, o'r Almaen. Cyflwynodd penseiri a cherddorion ffoaduriaid arddull Bauhaus (mae gan 'Ddinas Gwyn' Tel Aviv y crynodiad uchaf o bensaernïaeth Arddull Rhyngwladol yn y byd gydag elfen gref o Bauhaus) a sefydlodd Gerddorfa Ffilharmonig Palestina. Gyda chwblhau'r porthladd yn Haifa a'i burfeydd olew, ychwanegwyd diwydiant sylweddol at yr economi amaethyddol yn bennaf. Cyrhaeddodd y boblogaeth Iddewig 450,000 erbyn 1940.

Ar yr un pryd, tyfodd tensiynau rhwng Arabiaid ac Iddewon yn ystod y cyfnod hwn, gan arwain at gyfres o derfysgoedd Arabaidd yn erbyn yr Iddewon yn 1929 a adawodd lawer yn farw ac a arweiniodd at ddiboblogi'r gymuned Iddewig yn Hebron. Dilynwyd hyn gan fwy o drais yn ystod "Gwrthryfel Mawr" 1936-1939. Mewn ymateb i'r tensiwn cynyddol rhwng y cymunedau Arabaidd ac Iddewig a briododd â'r ymrwymiadau amrywiol a wynebodd Prydain ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd, cyhoeddodd y Prydeinwyr Bapur Gwyn 1939, a gyfyngodd fewnfudo Iddewig yn ddifrifol i 75,000 o bobl am bum mlynedd. Bu hyn yn fodd i greu wyth mlynedd gymharol heddychlon ym Mhalestina tra bod yr Holocost yn datblygu yn Ewrop.

Yn fuan ar ôl iddynt ddod i rym, bu'r Natsïaid yn negodi Cytundeb Ha'avara neu "Trosglwyddo" gyda'r Asiantaeth Iddewig lle byddai 50,000 o Iddewon Almaeneg a gwerth $100 miliwn o'u hasedau yn cael eu symud i Balestina.[18]

Aliyah Bet: Mewnfudo anghyfreithlon (1933-1948)[golygu | golygu cod y dudalen]

Goroeswyr Buchenwald yn cyrraedd Haifa i gael eu harestio gan y Prydeinwyr, 15 Gorffennaf 1945
Arolwg o Balestina, yn dangos tarddiad y mewnfudwyr rhwng 1922 a 1944

Cyfyngodd llywodraeth Prydain fewnfudo Iddewig i Balestina'r Mandad gyda chwotâu, ac yn dilyn cynnydd Natsïaeth i rym yn yr Almaen, dechreuodd mewnfudo anghyfreithlon i Balestina dan Fandad.[19] Enw'r mewnfudo anghyfreithlon oedd Aliyah Bet ("mewnfudo eilradd"), neu Ha'apalah, ac fe'i trefnwyd gan y Mossad Le'aliyah Bet, yn ogystal â'r Irgun. Roedd mewnfudo yn cael ei wneud yn bennaf ar y môr, ac i raddau llai dros y tir trwy Irac a Syria. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd a'r blynyddoedd a ddilynodd hyd annibyniaeth, daeth Aliyah Bet yn brif fath o fewnfudo Iddewig i Balestina'r Mandad.

Yn dilyn y Rhyfel, Berihah ("dianc"), mudiad o gyn-bleidiolwyr a diffoddwyr ghetto, oedd yn bennaf gyfrifol am smyglo Iddewon o Ddwyrain Ewrop trwy Wlad Pwyl. Ym 1946 Gwlad Pwyl oedd yr unig wlad yn Nwyrain y Bloc i ganiatáu i aliyah Iddewig am ddim i Balesteina dan Fandad heb fisas na thrwyddedau ymadael.[20] Mewn cyferbyniad, daeth Stalin ag Iddewon Sofietaidd yn ôl i'r Undeb Sofietaidd yn rymus, fel y cytunwyd gan y Cynghreiriaid yn ystod Cynhadledd Yalta.[21] Anfonwyd y ffoaduriaid i borthladdoedd yr Eidal y buont yn teithio ohonynt i Balestina Gorfodol. Gadawodd mwy na 4,500 o oroeswyr borthladd Sète yn Ffrainc ar fwrdd yr Arlywydd Warfield (a ailenwyd yn Exodus). Trodd y Prydeinwyr hwy yn ôl i Ffrainc o Haifa, a'u gorfodi i'r lan yn Hamburg. Er gwaethaf ymdrechion Prydain i ffrwyno’r mewnfudo anghyfreithlon, yn ystod y 14 mlynedd o weithredu, ymfudodd 110,000 o Iddewon i Balestina. Ym 1945 achosodd adroddiadau am yr Holocost gyda’i 6 miliwn o Iddewon wedi’u lladd, i lawer o Iddewon ym Mhalestina droi’n agored yn erbyn y Mandad Prydeinig, ac fe gynyddodd mewnfudo anghyfreithlon yn gyflym wrth i nifer o oroeswyr yr Holocost ymuno â’r aliyah.

Aliyah Ieuenctid[golygu | golygu cod y dudalen]

Aliyah ieuenctid gyntaf Iddewon Almaeneg, cibwts Eïn Harod, 1934

Sefydlwyd yr Aliyah Ieuenctid, cangen o'r Asiantaeth Iddewig, ym 1933 gan Recha Freier o Berlin i achub plant a phobl ifanc Iddewig o'r Almaen Natsïaidd. Ym Mhalestina, arweiniwyd y sefydliad gan Henrietta Szold ac yn ddiweddarach gan Hans Beyth. Daethpwyd â thua 5,000 o bobl ifanc i'r wlad a'u haddysgu cyn yr Ail Ryfel Byd. Ar ôl y Rhyfel, ychwanegwyd 15,000 o oroeswyr yr Holocost.

Yn yr Almaen: sefydlwyd Arbeitsgemeinschaft Kinder- und Jugend-Aliya ym mis Gorffennaf 1933 gyda'i bencadlys yn Berlin-Charlottenburg 2, Kantstraße 158 (sefydliad amhleidiol ar gyfer trosglwyddo pobl ifanc Iddewig i Balestina), yn cynnwys y tair cymdeithas yn Berlin: Cartref plant Ahawah, Iddewig amddifad a lles ieuenctid.

Ystadegau[golygu | golygu cod y dudalen]

Mewnfudwyr ers sefydlu Israel ar 15 Mai 1948 fesul cyfandir:

Blwyddyn Anhysbus A.+O.1 Ewrop Affrica Asia Cyfanswm
019482 11.865 00.478 076.554 08.192 04.739 101.828
1949 05.702 01.422 011.963 39.215 071.652 239.954
1950 03.687 01.954 081.195 26.162 057.565 170.563
1951 03.141 01.286 047.074 20.382 103.396 175.279
1952 00.275 00.950 006.232 10.286 006.867 024.610
1953 00.382 00.930 002.147 05.102 003.014 011.575
1954 00.165 01.091 001.369 12.509 003.357 018.491
1955 00.061 01.155 002.065 32.815 001.432 037.528
1956 00.101 01.067 006.739 45.284 003.139 056.330
1957 01.435 01.410 039.812 25.747 004.230 072.634
1958 00.241 01.320 013.695 04.113 007.921 027.290
1959 00.137 01.147 014.731 04.429 003.544 023.988
1960 00.204 01.158 016.169 05.379 001.782 024.692
1961 00.194 01.969 023.375 18.048 004.149 047.735
1962 00.350 02.187 011.825 41.816 005.355 061.533
1963 00.143 06.497 014.213 38.672 004.964 064.489
1964 00.327 04.188 028.124 17.340 005.057 055.036
1965 00.382 03.096 013.879 08.535 005.223 031.115
1966 00.229 02.132 007.435 03.024 003.137 015.957
1967 00.148 01.771 004.295 06.268 001.987 014.469
1968 00.161 02.275 006.029 07.567 004.671 020.703
1969 00.330 09.601 015.236 05.926 007.018 038.111
1970 00.222 11.405 014.434 03.785 006.904 036.750
1971 00.025 12.885 020.888 02.354 005.778 041.930
1972 00.020 10.814 039.145 02.766 003.143 055.888
1973 00.008 09.522 040.492 02.839 002.025 054.886
1974 00.021 06.439 023.126 01.216 001.177 031.979
1975 00.006 04.989 013.417 00.689 000.927 020.028
1976 00.011 05.774 012.137 00.697 001.135 019.754
1977 00.040 06.201 012.660 01.620 000.908 021.429
1978 00.121 06.305 016.549 01.683 001.736 026.394
1979 00.367 06.024 022.404 01.340 007.087 037.222
1980 00.077 04.350 011.792 01.007 003.202 020.428
1981 00.062 04.243 005.909 01.170 001.215 012.599
1982 00.046 05.003 006.168 01.555 000.951 013.723
1983 00.056 06.758 006.154 03.094 000.844 016.906
1984 00.035 04.876 005.485 08.885 000.700 019.981
1985 00.014 03.739 003.964 02.318 000.607 010.642
1986 00.031 03.634 003.675 00.982 001.183 009.505
1987 00.016 03.812 006.044 01.205 001.888 012.965
1988 00.019 03.969 006.012 01.334 001.700 013.034
1989 00.091 04.147 016.766 01.861 001.185 024.050
1990 00.139 04.315 189.650 04.472 000.940 199.516
1991 00.062 03.023 152.142 20.251 000.622 176.100
1992 00.123 03.006 068.962 04.075 000.891 077.957
1993 00.048 03.283 070.315 01.431 001.728 076.805
1994 00.051 03.593 072.553 01.928 001.719 079.844
1995 00.025 04.330 068.987 01.772 001.247 076.361
1996 00.068 04.587 052.475 01.998 011.791 070.919
1997 00.018 04.248 049.903 02.283 009.769 066.221
1998 00.033 03.316 042.155 03.514 007.712 056.730
1999 00.034 03.580 062.147 02.681 008.324 076.766
2000 00.003 03.359 046.955 02.509 007.377 060.202
2001 03.604 030.794 03.573 005.500 043.473
2002 00.004 08.737 018.021 02.949 003.859 033.570
2003 00.003 04.430 012.626 03.342 002.872 023.273
2004 03.428 011.149 03.878 002.444 020.899
2005 04.065 011.279 03.766 002.071 021.183
2006 00.006 03.813 009.872 03.801 001.777 019.269
2007 00.019 03.894 008.849 03.795 001.575 018.132
2008 03.361 007.109 01.892 001.338 013.701
2009 03.932 008.566 00.561 001.516 014.575
2010 04.155 009.128 01.937 001.415 016.635
2011 03.567 009.286 02.934 001.104 016.893
2012 03.417 009.361 02.643 001.137 016.560
2013 03.488 010.848 01.562 001.029 016.929
2014 03.808 019.098 00.396 000.817 024.120
2015 04.062 022.600 00.394 000.852 027.908
2016 00.471 04.410 019.635 00.348 001.113 025.977
2017 00.432 04.365 019.862 00.425 001.273 026.357
2018 00.353 04.245 021.707 00.365 001.429 028.099
2019 00.361 04.253 021.745 00.366 001.431 028.156

1 = Americ ac Osiania
2 = 15 Mai hyd 31 Rhagfyr 1948 yn unig

Ffynhonnell: 1948–2015:[22] 2016–2019:[23]

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Sabra - llysenw ar berson a aned yn Eretz Israel

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. "Aliyah". Encyclopaedia Britannica. Cyrchwyd 11 Hydref 2022.
  2. ""Aliyah": The Word and Its Meaning". 2005-05-15. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2009-12-19. Cyrchwyd 2013-04-29.
  3. Rosenzweig, Rafael N. (1989). The Economic Consequences of Zionism. E.J. Brill. t. 1. ISBN 9-004091-47-5. Zionism, the urge of the Jewish people to return to Palestine, is almost as ancient as the Jewish diaspora itself. Some Talmudic statements ... Almost a millennium later, the poet and philosopher Yehuda Halevi ... In the 19th century ...
  4. Schneider, Jan (June 2008). "Israel". Focus Migration. 13. Hamburg Institute of International Economics. ISSN 1864-6220. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2019-05-14. Cyrchwyd 2013-04-29.
  5. Branovsky, Yael (6 May 2008). "400 olim arrive in Israel ahead of Independence Day - Israel Jewish Scene, Ynetnews". Ynetnews. Ynetnews.com. Cyrchwyd 2013-04-29.
  6. DellaPergola, Sergio (2014). Dashefsky, Arnold; Sheskin, Ira. eds. "World Jewish Population, 2014". Current Jewish Population Reports (The American Jewish Year Book (Dordrecht: Springer)) 11: 5–9, 16–17. http://www.jewishdatabank.org/studies/details.cfm?StudyID=737. Adalwyd January 3, 2016. "Israel’s Jewish population (not including about 348,000 persons not recorded as Jews in the Population Register and belonging to families initially admitted to the country within the framework of the Law of Return) surpassed six million in 2014 (42.9% of world Jewry)."
  7. "יהדות הגולה והכמיהה לציון, 1840–1240". Tchelet. Tchelet. 2008-08-02.
  8. Ilani, Ofri (2008-01-06). "The Messiah brought the first immigrants". Haaretz.com. Cyrchwyd 2013-04-29.
  9. Morgenstern, Arie: Hastening Redemption: Messianism and the Resettlement of the Land of Israel Published in Hebrew, 1997, Jerusalem, Ma’or; Published in English, 2006, Oxford University Press
  10. Alija, der Aufstieg In: Israelnetz.de, 26 Awst 2016, cyrchu 17 Awst 2018.
  11. 11.0 11.1 Motta, Giuseppe (2020). Aleksandar Rastović; Andrea Carteny; Biljana Vučetić (gol.). Charity in Time of War. The JOINT Distribution Committee in Russia in the Context of Humanitarian Internationalism. War, Peace and Nation-building (1853-1918). Collection of Works / The Institute of History Belgrade. 43. Belgrade: The Institute of History Belgrade with Sapienza University of Rome. t. 269-283 [271]. ISBN 9788677431402. Cyrchwyd 23 February 2021.
  12. Engel, David (2013-09-13). Zionism (yn Saesneg). Routledge. tt. 32–35. ISBN 9781317865483.
  13. M., Akiva. "The Real Aliyah". Cyrchwyd 9 October 2012.
  14. "How Kurdish Jews made their way to Jerusalem, shocked Herzl, began to thrive". www.timesofisrael.com.
  15. The Origins of Israel, 1882–1948: A Documentary History, eds. Eran Kaplan, Derek J. Penslar. University of Wisconsin Press. December 2011. ISBN 9780299284930. Cyrchwyd 2013-04-29.
  16. Segev, Tom (2018 - 2019 translation Haim Watzman) A State at Any Cost. The Life of David Ben-Gurion. Apollo. ISBN 9-781789-544633. p.61
  17. "Moving to Israel?". Jacob Richman. jr.com. 2008-08-02.
  18. "Transfer Agreement". Transfer Agreement. Cyrchwyd 2013-04-29.
  19. Yoav Gelber, "The Historical Role of Central European Immigration to Israel", Leo Baeck Institute Year Book 38 (1993), p. 326 n. 6.
  20. Hakohen, Devorah (2003). Immigration from Poland. Immigrants in turmoil: mass immigration to Israel and its repercussions in the 1950s and After. Syracuse University Press, 325 pages. ISBN 0-8156-2969-9.
  21. Arieh J. Kochavi, Post-Holocaust politics: Britain, the United States & Jewish refugees, 1945-1948. Page 15. The University of North Carolina Press. ISBN 0-8078-2620-0 Accessed June 20, 2011.
  22. https://web.archive.org/web/20170315204120/http://www.cbs.gov.il/shnaton67/st04_02.pdf, Data o Swyddfa Ystadegau Israel, cyrchwyd 29 Gorffennaf 2018..
  23. data 2017 o Swyddfa Ystadegau Israel, adalw ar 4 Awst 2018, 9 Tachwedd 2019 a 9 Awst 2020.

Dolenni allanol[golygu | golygu cod y dudalen]