Ľudovít Štúr

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Ľudovít Štúr
Ludovit Stur.jpg
FfugenwB. Dunajský, Bedlivý Ludorob, Boleslav Záhorský, Brat Sloven, Ein Slave, Ein ungarischer Slave, Karl Wildburn, Pravolub Rokošan, Slovák, Starí, Velislav, Zpěvomil Edit this on Wikidata
Ganwyd28 Hydref 1815 Edit this on Wikidata
Uhrovec Edit this on Wikidata
Bu farw12 Ionawr 1856 Edit this on Wikidata
Modra Edit this on Wikidata
DinasyddiaethYmerodraeth Awstria Edit this on Wikidata
Alma mater
  • Evangelical Lyceum
  • Prifysgol Halle-Wittenberg Edit this on Wikidata
Galwedigaethieithydd, ysgrifennwr, athronydd, bardd, newyddiadurwr, ieithegydd, ymgyrchydd, gwleidydd, hanesydd Edit this on Wikidata
Adnabyddus amQ28124083 Edit this on Wikidata
Llofnod
Ľudovít Štúr Signature.svg

Roedd Ľudovít Štúr (Ludevít Velislav Štúr, Almaeneg hefyd: Ludwig Štúr neu Ludwig Stur; Hwngareg: Stur Lajos[1]); ganwyd 29 Hydref 1815 yn Uhrovec ger Bánovce nad Bebravou, Teyrnas Hwngari; marw 12 Ionawr 1856 ym Modra ger Pressburg); yn ffigwr amlwg o fudiad cenedlaethol Slofacia. Fel ieithegydd, llenor a gwleidydd yn Ymerodraeth Awstria, cododd seiliau iaith ysgrifenedig Slofaceg heddiw.

Bywyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Magwyd Ľudovít Štúr, mab i'r athro Samuel Štúr, mewn teulu a oedd yn ymwybodol Lutheraidd. Daeth ei frodyr Karol (1811-1851) a Samuel (1818-1861) yn fugeiliaid. Wedi gorffen ysgol yn Raab (Győr) ac yn y Lyceum Efengylaidd yn Pressburg (gelwir Bratislava bellach), dechreuodd Ľudovít hefyd astudio diwinyddiaeth yn 1837. Dim ond pan symudodd i Brifysgol Halle yn 1838 y canolbwyntiodd ar hanes, athroniaeth ac ieitheg. Yn 1840 cymerodd awenau athraw i hanes a llenyddiaeth Slofacaidd yn y Lyceum Protestanaidd yn Pressburg, yr hon a ddaliodd yn eilydd fel myfyriwr. Cafodd darlithoedd Štúr dderbyniad da. Yno dylanwadodd, ymhlith eraill, ar Paweł Stalmach , sylfaenydd y mudiad cenedlaethol Pwylaidd yn y Cieszyn Silesia. Yn 1843, fodd bynnag, cafodd ei ddiorseddu oherwydd ei agwedd wrth-Magyar.

Yn haf 1843, ynghyd â Jozef Miloslav Hurban a Michal Miloslav Hodža, cododd fersiwn heddiw o'r iaith lenyddol Slofaceg ar sail tafodiaith Slofaceg Ganolog trwy gyflwyno orgraff ffonetig newydd. Tan hynny, roedd hen iaith Tsieceg Beibl Kralitzer wedi bod yn cael ei defnyddio yn yr Eglwys Efengylaidd AB yn Slofacia. Gyda chaniatâd prif gynrychiolwyr y genedl Slofacaidd (ar achlysur diwygio iaith 1851 hefyd y Catholigion, a oedd bryd hynny'n dal i ddefnyddio fersiwn hŷn o iaith lenyddol Anton Bernolákused) cyflawnodd y Slofaciaid eu hiaith ac felly hefyd eu hundod diwylliannol a chenedlaethol.

cofeb Ľudovít Štúr yn Levoča

Yn 1847 etholwyd Štúr i Diet Hwngari (Senedd Hwngari) yn Pressburg, lle bu'n ymwneud yn arbennig â buddiannau'r Slofaciaid mewn perthynas â'r Hwngariaid. Yn y flwyddyn chwyldroadol 1848 yr oedd yn drefnydd ac yn arweinydd ymrafael rhyddid Slofacia, ac yr oedd hefyd yn cael ei erlid (gw. gwrthryfel Slofacia). Yn ystod y blynyddoedd hyn daeth yn gefnogwr Pan-Slafiaeth.

Ar ôl marwolaeth ei frawd Karol, symudodd i'w dŷ ym Modra (tref fechan i'r gogledd o Bratislava) i ofalu am deulu'r ymadawedig. Yma ysgrifennodd ei lyfr Das Slaventhum und die Welt der Zukunft ("Y Byd Slafaidd a Dyfodol y Byd") yn Almaeneg) a cherddi gwladgarol, ac roedd hefyd yn gasglwr a golygydd caneuon gwerin Slofacaidd a chwedlau tylwyth teg. Ar ôl anafu ei hun yn ddifrifol â'i arf mewn damwain hela ym 1855, bu farw ym Modra ar 12 Ionawr 1856.

Yn wleidyddol roedd o blaid hawliau cenedlaethol i'r Slofaciaid ac yn cefnogwr cynnar o undebau credyd fel ffordd o gryfhau gwerin bobl Slofacia, sef rhelyw y Slofaciaid.

Anghydfod iaith[golygu | golygu cod y dudalen]

Ar droad y 18 a'r 19g, rhannwyd Slofaceg ynghylch yr iaith lenyddol i'w defnyddio:

  • Parhaodd Catholigion i ddefnyddio'r safon a ddatblygodd mewn ysgrifennu Slofaceg erbyn 1610. Roedd iaith Anton Bernolák a gafodd ei chodeiddio yn y 1780au yn ymgais i asio'r safon honno ag idiom gorllewin-Slofacaidd tref brifysgol Trnava (Nagyszombat), ond roedd y rhan fwyaf o'r awduron yn parchu iaith Bernolák. safon yn unig i'r graddau nad oedd yn gwyro oddi wrth y safon ysgrifenedig draddodiadol;
  • Gwahanodd y rhan fwyaf o Lutheriaid oddi wrth y safon honno ar ddiwedd yr 17g - dechrau'r 18g a dechrau glynu'n gaeth at iaith hynafol Beibl Morafaidd Kralice, y daeth ei hefelychu yn fater o ffydd gyda nhw yn ystod eu herlid gan yr Habsbwrgiaid.

Ni newidiodd y sefyllfa hon tan y 1840au, pan ddaeth Ľudovít Štúr yn brif ffigwr mudiad cenedlaethol Slofacia.

Ar yr un pryd, dechreuodd cenhedloedd modern ddatblygu yn Ewrop ac yn Nheyrnas Hwngari. Roedd yr Hwngariaid yn ffafrio'r syniad o wladwriaeth ganolog, er mai dim ond rhyw 40% o boblogaeth y Deyrnas Hwngari oedd y boblogaeth Magyar yn y 1780au a mynegwyd eu hanghymeradwyaeth.

Yr iaith Slofaceg[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn y 1830au, dechreuodd cenhedlaeth newydd o Slofaciaid wneud eu hunain yn cael eu clywed. Roeddent wedi tyfu i fyny o dan ddylanwad y mudiad cenedlaethol yn y Lutheran Lýceum (ysgol uwchradd a choleg paratoadol) fawreddog yn Bratislava, lle sefydlwyd y Gymdeithas Tsiec-Slafaidd (a elwir hefyd yn "Gymdeithas Iaith a Llenyddiaeth Tsiecoslofacia") yn 1829. I ddechrau, gweithredodd y gymdeithas yn unol â syniadau Ján Kollár, gweinidog Protestannaidd, bardd, ac academydd, cefnogwr undod Tsiec-Slofac, a defnyddwyr iaith Beibl Kralice. Yn rhan olaf y ddegawd, pan ddaeth Ľudovít Štúr i'r amlwg, dwyshaodd ei weithgareddau. Cynrychiolwyr amlycaf y genhedlaeth newydd oedd, ynghyd â Ľudovít Štúr, Jozef Miloslav Hurban (1817–1888) a Michal Miloslav Hodža (1811–1870).

Mynegodd Ľudovít Štúr ei athroniaeth mewn un frawddeg: "Fy ngwlad yw fy mod, a bydd pob awr o fy mywyd yn cael ei neilltuo iddi". Roedd Štúr, un o Lutheriaid, yn ymwybodol o'r ffaith nad oedd Tsieceg, sef iaith y Lutheriaid addysgedig, yn ddigon i gynnal ymgyrch genedlaethol, a bod angen i Slofacia, os oeddent am ddod yn ymreolaethol a bod yn rym effeithiol yn erbyn Magyareiddio, feddu ar iaith y gallent ei galw eu hunain. Dewiswyd tafodiaith ganolog Slofaceg yn sail i'r iaith lenyddol. Roedd Ján Kollár a'r Tsieciaid yn anghymeradwyo gwaith codeiddio Štúr, a oedd yn ei weld fel gweithred o dynnu Slofaciaid yn ôl o'r syniad o genedl Tsiec-Slofac gyffredin a gwanhau undod. Ond croesawodd y mwyafrif o ysgolheigion Slofacia, gan gynnwys y Catholigion (gan ddefnyddio codeiddiad Bernolák tan hynny), y syniad o safonni. Felly daeth yr iaith safonol yn arf gwleidyddol pwysig.

Safonni'r iaith Slofaceg[golygu | golygu cod y dudalen]

plac coffa ar Žofín, Prâg

Ar 2 Chwefror 1843, yn Pressburg, penderfynodd Štúr a’i gyfeillion greu safon iaith Slofaceg newydd (a ddefnyddiwyd yn ddiweddarach fel sail i Slofaceg lenyddol gyfoes), yn seiliedig ar dafodieithoedd canolog Slofaceg – iaith gyffredin a fyddai’n uno pob Slofac sy’n siarad llawer o dafodieithoedd gwahanol. Rhwng 26 a 29 Mehefin 1843, cyfarfu pwyllgor arbennig i ymchwilio i Sefydliad yr Iaith Tsiecoslofaceg yn y Lýceum, gan hefyd holi Štúr.

Ym mis Gorffennaf 1843, argraffwyd ei 'faniffesto', Die Beschwerden und Klagen der Slaven in Ungarn über die gesetzwidrigen Übergriffe der Magyaren ("Cwynion a chwynion y Slafiaid yn Hwngari ynghylch camweddau anghyfreithlon yr Hwngariaid") - cyhoeddiad a mwethwyd ei cyhoedd trwy gydol gweddill 19g yn Hwngari, a bu'n rhaid cyhoeddi yn Leipzig, yn yr Almaen. O 11 i 16 Gorffennaf 1843, yn nhŷ plwyf J. M. Hurban yn Hlboké, bu arweinwyr mudiad cenedlaethol Slofacia – Štúr, J. M. Hurban, ac M.M. Hodža – cytuno ar sut i godeiddio’r safon iaith Slofaceg newydd a sut i’w chyflwyno i’r cyhoedd. Ar 17 Gorffennaf 1843, ymwelon nhw â Ján Hollý, llenor pwysig a chynrychiolydd o'r hen safon iaith Bernolák Slofaceg, yn Dobrá Voda a rhoi gwybod iddo am eu cynlluniau. Ar 11 Hydref 1843, er na chanfu'r pwyllgor unrhyw beth anghyfreithlon ynghylch gweithgareddau Štúr, gorchmynnwyd Štúr i roi'r gorau i ddarlithio a chafodd ei ddileu o swyddogaeth dirprwy i'r Athro Palkovič. Fodd bynnag, parhaodd Štúr i roi darlithoedd. Ar 31 Rhagfyr 1843, cafodd ei amddifadu'n bendant o swyddogaeth dirprwy i'r Athro Palkovič. O ganlyniad, ym mis Mawrth 1844, gadawodd 22 o fyfyrwyr Pressburg mewn protest; Aeth 13 ohonyn nhw i astudio yn yr Efengylaidd Lýceum yn nhref Levoča (Lőcse). Un o'r myfyrwyr cynorthwyol oedd Janko Matuška, a fanteisiodd ar y cyfle i ysgrifennu emyn, "Nad Tatrou sa blýska", a ddaeth yn ddiweddarach yn anthem swyddogol Gweriniaeth Slofacia.

Rhwng 1843 a 1847, bu Štúr yn gweithio fel ieithydd preifat. Yn 1844, ysgrifennodd Nárečja slovenskuo alebo potreba písaňja v tomto nárečí ("Y dafodiaith Slofaceg neu, yr angenrheidrwydd i ysgrifennu yn y dafodiaith hon"). Ar 19 Mai 1844, dandonodd yr ail Slovenský prestolný prosbopis i Fienna, ond ni chafodd fawr o ddylanwad. Ond ym 1844, dechreuodd awduron eraill o Slofacia (myfyrwyr Štúr yn aml) ddefnyddio'r safon iaith Slofaceg newydd. Ar 27 Awst, cymerodd ran yng nghonfensiwn sefydlu'r gymdeithas Slofacaidd Tatrín, y gymdeithas genedlaethol gyntaf.

Ar 1 Awst 1845, cyhoeddwyd rhifyn cyntaf Slovenskje národňje novini ("Papur Newydd Cenedlaethol Slofacia", a gyhoeddwyd tan 9 Mehefin 1848). Wythnos yn ddiweddarach, cyhoeddwyd hefyd ei atodiad llenyddol, Orol Tatranský ("Eryr Tatra", gan gyfeirio at mynyddoedd y Tatra, a gyhoeddwyd hyd at 6 Mehefin 1848). Yn y papur newydd hwn, a ysgrifennwyd yn yr iaith Slofaceg newydd, lluniodd raglen wleidyddol Slofacia yn raddol. Seiliodd hyn ar y praesept mai un genedl oedd y Slofaciaid, a bod ganddynt felly hawl i'w hiaith, eu diwylliant, eu hysgolion eu hunain - ac yn arbennig i ymreolaeth wleidyddol o fewn Hwngari. Y mynegiant rhagamcanol o'r ymreolaeth hon oedd Diet Slofacia. Hefyd y flwyddyn honno, cyhoeddwyd ei lyfryn Jahrhundert und der Magyarismus ("Y 19eg ganrif a Magyariaeth"), a ysgrifennwyd yn Almaeneg, yn Fienna.

Cyhoeddiada[golygu | golygu cod y dudalen]

Clawr llyfr Ludovit Stur, Nárečja Slovenskuo alebo potreba písaňja v tomto nárečí (1846)

Sefydlodd yr iaith Slofaceg ysgrifenedig newydd gyda'i waith Nauka reči Slovenskej ("Y Ddysgu ar yr Iaith Slofaceg"; 1846) a'i seilio gyda'r gwaith Nárečja Slovenskuo alebo potreba písaňja v tomto nárečí (Tafodiaith Slofaceg neu'r angen i ysgrifennu yn y dafodiaith hon) ; 1846, ysgrifennwyd 1844.[2]

Amddiffynnodd hawliau'r Slofaciaid yn erbyn ymosodiadau'r Magyars mewn sawl ysgrifen yn Almaeneg:

Die Beschwerden und Klagen der Slaven in Ungarn über die gesetzwi drigen Uebergriffe der Magyaren ("Cwynion a Chwynion y Slafiaid yn Hwngari Ynghylch Ymyriadau Anghyfreithlon y Magyariaid,") 1843[3]
Das 19. Jahrhundert und der Magyarismus ("Y 19eg Ganrif a Magyariaeth"), Fienna 1845[4]
Der Magyarismus in Ungarn ("Magyariaeth yn Hwngari"), ail argraffiad, Leipzig 1848

Ym 1845 sefydlodd y papur newydd Slovenské národnie Novini (Papur Newydd Cenedlaethol Slofacia) gyda'r atodiad llenyddol Orol Tatranski (Eryr y Tatras), a ysgrifennwyd eisoes yn yr iaith yr oedd newydd ei chodeiddio.

Ymhlith ei ysgrifau mae Zpěvy i písně ("Caneuon a Chaneuon", Pressburg 1853) ac O národních písních a pověstech plemen slovanských ("Ar Ganeuon Gwerin a Chwedlau Tylwyth Teg y Llwythau Slafaidd"), a ysgrifennwyd yn Tsieceg; Prague 1853[5] i sôn amdano.

Gadawodd hefyd mewn llawysgrif waith a ysgrifennwyd yn Almaeneg o'r blynyddoedd 1852-53, sy'n cynnwys esboniad o'i ddamcaniaeth Pan-Slafiaeth ac a gyhoeddwyd mewn cyfieithiad Rwsieg gan Lamanskij (Das Slaventum und die Welt der Zukunft), Mosk. 1867; Almaeneg 1931; yna 1993.[6]

Gwerthfawrogiad[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Ail-enwyd tref Parkan yn Štúrovo er anrhydedd iddo yn 1948 , er nad oedd ganddo unrhyw gysylltiad arall â'r dref.
  • Enwyd y planetoid (3393) Štúr ar ei ôl.
  • Yn Bratislava, mae hen Sgwâr Coronation Hill wedi'i enwi ar ei ôl fel Námestie Ľudovíta Štúra
  • Ym 1987, roedd papur banc gan Fanc Talaith Tsiecoslofacia gyda gwerth wyneb o 50 coron yn cynnwys portread o'r awdur o Slofacia.
  • Mae'n ymddangos ar nodyn kroner Slofacia 500 sy'n ddilys o 1993 i 2008.
  • Mae Academi Gwyddorau Slofacia yn dyfarnu Medal Aur Ľudovít Štúr fel y wobr uchaf.
  • Yn 2004, codwyd cofeb ym mharc y Brifysgol a Llyfrgell Talaith Sacsoni-Anhalt yn Halle (Saale), lle bu'n astudio.
  • Hefyd yn Halle (Saale) enwyd y Ludwig-Stur-Straße ar ei ôl.
  • Yn 2015, cyhoeddodd Slofacia ddarn arian coffa 2-ewro i goffau ei ben-blwydd yn 200 oed.

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Dolenni[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Gyula Miskolczy, A magyar nép történelme: a mohácsi vésztől az első világháborúig, Anonymus, 1956, p 250
  2. online (PDF; 311 kB), Cyhoeddiad mewn Slofaceg modern
  3. online
  4. online (PDF; 108 kB), mewn Slofaceg modern
  5. online, Cyhoeddiad o 1932 mewn Slofaceg modern
  6. online, cyhoeddiad o 2003 mewn Slofaceg modern
Flag of Slovakia.svg Eginyn erthygl sydd uchod am Slofacia. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato