T. E. Lawrence

T.E. Lawrence

	Mae'r erthygl hon yn rhan o gyfres ar T. E. Lawrence
Bywyd cynnar • Teulu • Bywyd personol • Y Gwrthryfel Arabaidd • Wedi'r rhyfel • Y llenor • Seven Pillars of Wisdom • Clouds Hill • Lawrence of Arabia • Llyfryddiaeth

Milwr, archaeolegydd, ac awdur oedd yr Is-gyrnol Thomas Edward Lawrence, CB, DSO (16 Awst 1888 - 19 Mai 1935) a wasanaethodd yn y Fyddin Brydeinig. Mae'n adnabyddus fel Lawrence o Arabia oherwydd ei ran yng ngwrthryfel yr Arabiaid yn erbyn Ymerodraeth yr Otomaniaid yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Bywyd cynnar

Gorphwysfa, man geni Lawrence.

Hanai hynafiaid Lawrence o Loegr ac Iwerddon, ond fe'i ganed mewn tŷ mawr o gerrig llwyd o'r enw Gorphwysfa (a newidiwyd yn ddiweddarach yn Snowdon Lodge) yn Nhremadog, Gwynedd. Syr Thomas Robert Tighe Chapman, barwnig Eingl-Wyddelig, oedd ei dad a Sarah Lawrence, Albanes ac athrawes Syr Thomas oedd ei fam. Astudiodd archaeoleg yn Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, lle cafodd radd dosbarth cyntaf. Ar ôl gorffen ei astudiaethau aeth i Arabia i weithio fel archaeolegydd ac astudio Arabeg.

Yn Arabia

Prif erthygl: T. E. Lawrence yn y Gwrthryfel Arabaidd.

O 1914 ymlaen roedd yn gweithio gyda'r British Military Intelligence yng Nghairo, yr Aifft. Ym 1916 cafodd ei yrru i Arabia i wneud adroddiad am fudiad cenedlaethol yr Arabiaid. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf roedd e'n rhan o luoedd afreolaidd yr Arabiaid o dan yr Emir Feisal, yn brwydro yn erbyn y Twrciaid ac yn ceisio argyhoeddi'r Arabiaid i gydweithio â Phrydain. Roedd Lawrence yno pan gipiwyd trefi Aqaba (de Gwlad Iorddonen) ym 1917 a Damascus (prifddinas Syria heddiw) ym 1918.

Blynyddoedd wedi'r rhyfel

Ar ôl dychwelyd i Brydain gweithiodd gyda'r lluoedd arfog Prydeinig am ychydig, ac yna canolbwyntiodd ar ysgrifennu.

Marwolaeth

Beic modur Brough Superior Lawrence yn yr Amgueddfa Ryfel Imperialaidd yn Llundain.

Anafwyd Lawrence mewn damwain ffordd ar ei feic modur Brough Superior SS100 ger ei fwthyn Clouds Hill yn Dorset, de Lloegr. Oherwydd pant yn y ffordd, ni welodd dau fachgen ar eu beiciau, a phan gwyrodd i'w osgoi nhw fe daflwyd Lawrence o'i feic. Bu farw chwe niwrnod yn ddiweddarach ar 19 Mai 1935. Claddwyd ym Mynwent Moreton.

Y niwrofeddyg Hugh Cairns oedd un o'r meddygon a wnaeth drin Lawrence. O ganlyniad i'w farwolaeth, ymchwiliodd Cairns i ddamweiniau beiciau modur, gan arwain at ddeddfwriaeth i wneud helmedau yn orfodol ar feicwyr modur yn y Deyrnas Unedig.

Etifeddiaeth

Plannwyd coeden yn yr union fan lle digwyddodd y ddamwain ffordd, i gofio Lawrence, a saif cofeb garreg gerllaw. Crewyd cerflun o Lawrence mewn gwisg Arabaidd gan ei ffrind Eric Kennington sydd i'w weld yn Eglwys Sant Martin yn Wareham, Dorset.

Ar 29 Ionawr 1936 dadorchuddiwyd penddelw, o Lawrence a wnaed gan Kennington ym 1926, yn Eglwys Gadeiriol Sant Pawl mewn seremoni gan yr Arglwydd Halifax.

Bellach mae cartref Lawrence yn Dorset, Clouds Hill, yn amgueddfa a gedwir gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Ffilm

Poster ar gyfer y ffilm "Lawrence of Arabia" (1962)

Gwnaed ffilm ar ei fywyd, ffilm a enillodd saith gwobr Oscar. Ffilmiwyd sawl golygfa 'anialwch' ym Merthyr Mawr ger Pen-y-bont ar Ogwr, lle mae'r twyni tywod mwyaf yn Ewrop. Anfarwolwyd Lawrence yn y ffilm gan yr actor Peter O'Toole.

Llyfryddiaeth

Llyfrau gan Lawrence

• The Seven Pillars of Wisdom. (ISBN 0-8488-0562-3)
• Revolt in the Desert, talfyriad o Seven Pillars of Wisdom. (ISBN 1-56619-275-7)
• The Mint, hanes ei wasanaeth yn yr Awyrlu Brenhinol. (ISBN 0-393-00196-2)
• Crusader Castles, archaeoleg. (ISBN 0-19-822964-X)
• The Odyssey of Homer, cyfieithiad o'r Roeg. (ISBN 0-19-506818-1)
• The Letters of T.E. Lawrence, gol. Malcolm Brown. (ISBN 0-460-04733-7)
• The Letters of T.E. Lawrence, gol. David Garnett. (ISBN 0-88355-856-4)

Llyfrau am Lawrence

Prif erthygl: Llyfryddiaeth T. E. Lawrence.

• The Forest Giant, gan Adrien Le Corbeau, cyfieithiad o'r nofel Ffrangeg, 1924.
• Lawrence of Arabia and His World, gan Richard Perceval Graves.
• T. E. Lawrence by His Friends, Doubleday Doran (1937)