Rhyfel Irac

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Ffilm o filwyr yr Unol Daleithiau'n cael eu croesawu; Mawrth 2003. Byr oedd y croeso hwn.

Yn 2003, fe aeth llywodraethau Unol Daleithiau America a'r Deyrnas Unedig i ryfel yn erbyn Irac a'i harlywydd Saddam Hussein.

Cred llawer fod yr Americanwyr, o dan eu llywydd George W. Bush am ddial ar Saddam Hussein ar ôl ymosodiadau terfysgol 11 Medi 2001, ond nid oes tystiolaeth am unrhyw gysylltiad rhwng Irac a'r ymosodiadau.

Fe brotestiodd miliynau o bobl yn erbyn y rhyfel yn Llundain ac yn ninasoedd eraill trwy'r wlad a thrwy'r byd ym mis Chwefror 2003, ond ni chafwyd effaith ar arweinwyr y ddwy wlad. Er hyn, parhaodd protestiadau am fisoedd i ddod.[1]

Digwyddiadau yn arwain at ryfel[golygu]

Rhyfel y Gwlff[golygu]

Yn dilyn Rhyfel y Gwlff yn 1991 gosodwyd sancsiynau ar gyfundrefn Saddam hyd nes y cadarnhawyd fod unrhyw arfau dinistriol wedi eu dinistrio'n llwyr. Yn dilyn y rhyfel hyd 1998 arolygwyd Irac gan UNSCOM, gan ddarganfod a dinistrio deunydd cemegol a chyfarpar niwclear a deunydd arall a waharddwyd. Datblygodd gwrthdarro rhwng Irac a'r Cenhedloedd Unedig yn 1998 ac awdurdodwyd gan gyfundrefn Clinton ymgyrch fomio i rwystro Saddam rhag datblygu arfau dinistriol ac i ddileu ei allu i fygwth ei gymdogion.[2]

9/11[golygu]

Mae'r rhesymau dros yr ymosodiad ar Irac yn 2003 fel ei rhoddir gan UDA yn ddadleuol. Daeth y galwadau cyntaf am ryfel oddi wrth PNAC (Project for the New America) a'r American Enterprise Institute gyda dadleuon wedi eu seilio yn bennaf ar honiadau bod Saddam yn bygwth diddordebau America yn y rhanbarth. Nid dyma'r rhesymau serch hynny a roddodd gweinyddiaeth Bush ac nid yw'r rhesymau hyn erioed wedi cael eu cydnabod gan gyfundrefn America.

Mewn araith ar 12 Medi 2002 dechreuodd George W. Bush ymgyrch gyhoeddus i geisio argyhoeddi'r byd bod Saddam Hussein yn torri cyfyngiadau ar arfau dinistriol, hawliau dynol, carcharorion rhyfel Kuwait, terfysgaeth a gwrthod gadael i arolygwyr y CU yn ôl i Irac.[3] Er honodd awdurdoadau Irac taw llawn anwireddau oedd yr araith,[4] cytunodd nhw i adael yr arolygwyr i fewn ar 17 Medi 2002.[5]

Y rhyfel[golygu]

Bomio Irac; 2 Ebrill 2003. Llun: Landsat 7.

Dechreuodd yr ymosodiad a'r gwladychiad ar yr 20fed o Fawrth 2003 pan oresgynnodd lluoedd America gyda chynorthwy lluoedd Prydain, Awstralia, Denmarc a Gwlad Pwyl. Gorchfygwyd byddinoedd Saddam Hussein yn gyflym ac fe wnaeth ffoi. Ceisiodd y Cyngrair a arweiniwyd gan America i sefydlu llywodraeth ddemocrataidd, ond methodd adfer cyfraith a threfn yn Irac. Arweiniodd yr anhrefn i ryfel cartref rhwng y Sunni a'r Shia yn Irac ac fe ddaeth al-Qaedia i weithredu yno. Dechreuodd gwledydd y Cyngrair dynnu allan fel y cryfhodd y farn gyhoeddus yn erbyn y rhyfel. Mae'r rhyfel yn dal yn ddadleuol o gwmpas y byd.

Ar ôl y rhyfel[golygu]

Ail-adeiladu Irac[golygu]

Ar 20 Mai, 2003, cyhoeddodd America cynllun i Gyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig ar gyfer ail-adeiladu Irac.[6]. Sonir y cynllun am greu llywodraeth newydd ac am osod y rhaglen ddadleuol "olew am fwyd" yn hirach na ddisgwylir yn gynharach.

Llywodraeth newydd Irac[golygu]

Wrth drafod dyfodol llywodraeth Irac yn ystod cyfarfod yng Nghastell Hillsborough, Belffast, dywedodd yr Arlywydd Bush "Iraciaid o du mewn a thu allan y wlad fydd yn ffurfio'r llywodraeth newydd yno".[7] Ar ôl sefydliad y llywodraeth newydd, daeth galwadau o'r wledydd sy'n ffinio ag Irac ar luoedd America a Phrydain i adael y wlad,[8] ond nid ydynt wedi tynnu'n ôl yn hollol eto.

Y gwrthryfel[golygu]

Mater gymharol hawdd oedd gorchfygu byddin aneffeithiol Irac ar y maes agored ond yn fuan ar ôl diwedd swyddogol y rhyfel dechreuodd gwrthryfelwyr daro'n ôl yn erbyn lluoedd UDA.

Un o'r brwydrau mwyaf y gwrthryfel oedd Brwydr Fallujah yn 2004 pan wnaeth lluoedd America gyfres o gyrchoedd milwrol yn erbyn y ddinas honno am ei bod yn gadarnle i wrthryfelwyr.

Mae gwrthryfelwyr yn cynnwys cyn-aelodau o'r Blaid Baath a chefnogwyr Saddam Hussein, grwpiau Sunni, a grwpiau Shia fel Byddin y Mahdi dan arweinyddiaeth Muqtada al-Sadr. Cymhlethir y sefyflla gan y ffaith fod y grwpiau hyn yn tueddu i fod yn elyniaethus i'w gilydd, yn arbennig y Baathiaid a'r grwpiau Sunni ar y naill law a'r grwpiau Shia ar y llaw arall. Credir yn ogystal fod nifer o dramorion yn y wlad, rhai ohonyn nhw'n ymladd gyda'r grwpiau uchod ac eraill yn perthyn i grwpiau terfysgol gan gynnwys Al Qaeda a grwpiau sy'n gweithredu yn enw y mudiad terfysgol hwnnw.

Gwrthdaro ethnig ac enwadol[golygu]

Cost y rhyfel[golygu]

Ar 26 Rhagfyr 2006 gwthiodd marwolaeth chwech o filwyr Americanaidd arall gyfanswm y marwolaethau ar ochr yr Unol Daleithiau yn Irac i o leiaf 2,978–5 mwy na'r nifer a laddwyd yn ymosodiadau 11 Medi yn America.[9]

Erbyn diwedd 2006 roedd 167 o filwyr Prydeinig wedi colli eu bywydau yn Irac, y rhan fwyaf ohonyn nhw ar ôl y rhyfel ei hun wrth weithredu yn nhalaith Basra a'r cylch.

Mae amcangyfrifon o'r nifer o Iraciaid sydd wedi marw ers dechrau'r rhyfel yn amrywio'n fawr ond cytunir yn gyffredinol fod isafswm o o leiaf rhai degau o filoedd wedi cael eu lladd, gyda rhai awdurdodau'n amcangyfrif colledion o hyd at tua 100,000 o Iraciaid.

Cyfeiriadau[golygu]

  1. "Protest yn erbyn y rhyfel", BBC, 12 Ebrill, 2003.
  2. (Saesneg) "Timeline of the Iraqi crisis", BBC, 21 Rhagfyr, 1998.
  3. "Bush yn herio'r CU i ddisodli Saddam", BBC, 12 Medi, 2002.
  4. "Irac: 'Araith Bush yn llawn celwydd'", BBC, 13 Medi, 2002.
  5. "Rhwyg o fewn y CU", BBC, 17 Medi, 2002.
  6. "Irac: America yn cyhoeddi cynllun", BBC, 20 Mai, 2003.
  7. "Irac: 'CU yn bwysig'", BBC, 8 Ebrill, 2005.
  8. "'Rhaid i America adael Irac'", BBC, 19 Ebrill, 2003.
  9. Reuters 26.12.06.

Cysylltiadau allanol[golygu]