Mathemateg

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Rhif cymhlyg

Astudiaeth o niferoedd a rhifau ydy Mathemateg,[1] ynghŷd â strwythur,[2] gofod a lle,[1] newid (Calcwlws),[3][4] a nifer o israniadau eraill.[5] Nid oes iddo ddiffiniad perffaith, safonol, fodd bynnag.[6][7]

Gellir gweld mathemateg fel estyniad o iaith, ar lafar neu'n ysgrifenedig, gyda geirfa a chystrawen trachywir tu hwnt, ar gyfer disgrifio ac archwilio perthnasedd materol a chysyniadol. Mae hefyd yn ymchwil i batrymau[8][9].

Daw'r gair mathemateg o'r Groeg μάθημα (máthema) sy'n golygu "gwyddoniaeth, gwybodaeth, neu ddysg" a μαθηματικός (mathematicós) sy'n golygu "yn hoff o ddysgu". Yn Lladin a Saesneg hyd at oddeutu 1700, roedd y term yn cyfeirio at "seryddiaeth" a "sêr-ddewiniaeth", ond newid ystyr y gair rhwng 1500 a 1800. Mae hyn wedi achosi peth camgyfieithu e.e. pan rybuddiodd Awstin o Hippo (sef Sant Awgwstin) y dylai Cristnogion fod yn ddrwgdymus o mathematici (seryddwyr) gan nad oedd yn cyfeirio at ystyr fodern o'r gair o gwbwl.

Gellir rhannu mathemateg, yn fras, yn ddwy ran: mathemateg bur a mathemateg gymhwysol (yn cynnwys mecaneg, ystadegaeth a thebygolrwydd).

Rhaid cofio fod mathemateg yn rhan hanfodol o sawl astudiaeth arall e.e. ffiseg, bioleg, cemeg a chaiff ei ystyried yn "flociau adeiladu" hanfodol o fewn y pynciau hyn.

Gofod metrig[golygu]

Illustration to Euclid's proof of the Pythagorean theorem.svg Sinusvåg 400px.png Hyperbolic triangle.svg Torus.png Mandel zoom 07 satellite.jpg Measure illustration.png
Geometreg Trigonometreg Geometreg Gwahaniaethol Topoloeg Geometreg ffractalaidd Theori mesuredd


Mathemategwyr o Gymru[golygu]

Y ddau fathemategydd enwocaf, mae'n debyg, yw Robert Recorde (tua 1510–1558), mathemategydd a ddyfeisiodd y symbol am yr hafaliad (=) a William Jones (1675 – 3 Gorffennaf 1749), Machell, Ynys Môn - a fathodd y symbol π (y llythyren Groeg pi) i gynrychioli cymhareb cylchedd cylch i'w ddiametr (3.1415). Recorde oedd mathemategydd amlwg cyntaf Cymru ac ef a sgwennodd y llyfr algebra cyntaf yn Saesneg. Roedd William Jones hefyd yn awdur ar lyfrau mathemateg ac yn gyfaill i Syr Isaac Newton. Golygodd Jones rai o lyfrau Newton.

Awdur y llyfr cyntaf ar galcalws oedd John Harries (mathemategydd, o Lundain a ddefnyddiodd nodiant William Jones (dotyn uwchben llythyren i gynrychioli d/dt). Tri Chymro sydd wrth wraidd sylfaeni ystadegol y byd yswiriant yn y 18fed a'r 19eg ganrif, gyda Richard Price (1723–1791 o Langeinwyr, Gwm Garw yn eu harwain. Ef hefyd a sylweddolodd bwysigrwydd waith ei gyfaill y Parch Thomas Bayes ac a'u cyhoeddodd wedi marwolaeth Bayes: dyma'r hyn a elwir heddiw yn Theorem Bayes, sef sylfaen ystadegaeth fodern. Ystadegydd iechyd mwyaf gwledydd Prydain yw Brian T. Williams a aned yn Nhreorci, y Rhondda yn 1938.

Gweler hefyd y canlynol:

  • Donald Watts Davies (1924–2000), cyfrifiadureg 'packet switching'
  • John Dee (1527-?), alcemydd, mathemategydd, seryddwr
  • John Viriamu Jones (1856–1901), mathemategydd a ffisegydd, a phrifathro cyntaf Coleg y Brifysgol Caerdydd
  • William H. Miller (1801–1880, Llanymddyfri), crisialegydd. Cymhwysodd fathemateg at yr astudiaeth o risialau a dyfeisio "Mynegeion Miller".
  • Elmer Rees (ganwyd 1941), mathemategydd
  • Bertrand Russell (1872–1970), athronydd, mathemategydd a traethodwr
  • John William Thomas (Arfonwyson) (1805–1840), mathemategydd

Cyfeiriadau[golygu]

  1. 1.0 1.1 "mathematics, n.". Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2012. http://oed.com/view/Entry/114974. Adalwyd June 16, 2012. "The science of space, number, quantity, and arrangement, whose methods involve logical reasoning and usually the use of symbolic notation, and which includes geometry, arithmetic, algebra, and analysis." 
  2. Kneebone, G.T. (1963). Mathematical Logic and the Foundations of Mathematics: An Introductory Survey. Dover. tud. 4. ISBN 0-486-41712-3. "Mathematics ... is simply the study of abstract structures, or formal patterns of connectedness." 
  3. LaTorre, Donald R., John W. Kenelly, Iris B. Reed, Laurel R. Carpenter, and Cynthia R Harris (2011). Calculus Concepts: An Informal Approach to the Mathematics of Change. Cengage Learning. tud. 2. ISBN 1-4390-4957-2. "Calculus is the study of change—how things change, and how quickly they change." 
  4. Ramana (2007). Applied Mathematics. Tata McGraw–Hill Education. tud. 2.10. ISBN 0-07-066753-5. "The mathematical study of change, motion, growth or decay is calculus." 
  5. Ziegler, Günter M. (2011). "What Is Mathematics?". An Invitation to Mathematics: From Competitions to Research. Springer. tud. 7. ISBN 3-642-19532-6. 
  6. Mura, Robert (Dec 1993). "Images of Mathematics Held by University Teachers of Mathematical Sciences". Educational Studies in Mathematics 25 (4): 375–385. 
  7. Tobies, Renate and Helmut Neunzert (2012). Iris Runge: A Life at the Crossroads of Mathematics, Science, and Industry. Springer. tud. 9. ISBN 3-0348-0229-3. "It is first necessary to ask what is meant by mathematics in general. Illustrious scholars have debated this matter until they were blue in the face, and yet no consensus has been reached about whether mathematics is a natural science, a branch of the humanities, or an art form." 
  8. Steen, L.A. (April 29, 1988). The Science of Patterns Science, 240: 611–616. And summarized at Association for Supervision and Curriculum Development, www.ascd.org.
  9. Devlin, Keith, Mathematics: The Science of Patterns: The Search for Order in Life, Mind and the Universe (Scientific American Paperback Library) 1996, ISBN 978-0-7167-5047-5

Gweler hefyd[golygu]

Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am mathemateg
yn Wiciadur.