Llywodraeth leol yng Nghymru

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Cymru
Flag of Wales 2.svg

Mae'r erthygl hon yn rhan o'r gyfres ar:
wleidyddiaeth a llywodraeth
Cymru



gweld  sgwrs  golygu

Rhennir Cymru yn 22 o awdurdodau unedol, sef siroedd, bwrdeistrefi sirol a dinasoedd (gyda statws sirol). Cynrychiolir yr awdurdodau lleol sy'n gweinyddu'r siroedd hyn gan Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru.

Fe benodir Arglwydd Raglaw gan y Frenhines i'w chynrychioli yn yr wyth sir gadwedig.

Dinasoedd[golygu]

Chwe dinas sydd yng Nghymru: yn ogystal â'r tri awdurdod unedol sydd â statws dinas, mae gan gymunedau Bangor, Llanelw a Thyddewi statws dinas a gadarnheir gan freintlythyrau.

Yn hanesyddol roedd Llanelwy yn ddinas, gan iddi fod yn ganolfan esgobaeth, a chyfeirir ati fel dinas yn Encyclopædia Britannica 1911. Er hyn nid oedd statws dinas swyddogol gan Lanelwy. Pan roddwyd statws dinas i Dyddewi ym 1994 fe ymgeisiodd Cyngor Cymuned Llanelwy am yr un statws, trwy ddeiseb. Gwrthodwyd y ddeiseb gan nad oedd unrhyw dystiolaeth o siarter neu freintlythyrau yn cael eu rhoi i'r dref yn y gorffennol, fel yn achos Tyddewi. Aflwyddiannus oedd ceisiadau am statws dinas mewn cystadlaethau yn 2000 a 2002.[1]

Ar 14 Mawrth 2012, fodd bynnag, croesawodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Cheryl Gillan, gyhoeddiad Llywodraeth y DU y byddai Llanelwy yn yn ennill statws dinas. Ymgeisiodd sawl tref, a dewiswyd Llanelwy "i gydnabod ei chyfoeth o hanes, ei chyfraniad diwylliannol a’i statws metropolitan fel canolbwynt ar gyfer technoleg, masnach a busnes."[2]

Awdurdodau unedol[golygu]

  1. Abertawe
  2. Castell-Nedd Port Talbot
  3. Pen-y-bont ar Ogwr
  4. Bro Morgannwg
  5. Caerdydd
  6. Casnewydd
  7. Rhondda Cynon Taf
  8. Merthyr Tudful
  9. Caerffili
  10. Torfaen
  11. Blaenau Gwent

Cymunedau[golygu]

Cymuned yw'r uned leiaf o lywodraeth leol yng Nghymru.

Siroedd cadwedig[golygu]

Prif erthygl: Siroedd cadwedig Cymru.

Pan adrefnwyd llywodraeth leol yng Nghymru yn 1974 diddymwyd yr hen siroedd gweinyddol a chreuwyd wyth sir newydd yn eu lle. O'r siroedd hyn, mae Powys a Gwynedd yn dal i fodoli ond gyda newidiadau i'w ffiniau, yn enwedig yn achos Gwynedd a chollodd Ynys Môn ac a welodd yr ardaloedd gogledd-ddwyreiniol yn mynd yn rhan o Fwrdeistref Sirol Conwy. Mae siroedd 1974-1996 yn cael eu disgrifio'n swyddogol fel siroedd cadwedig ar gyfer rhai pwrpasau seremonïol ond heb unrhyw ran mewn llywodraeth leol.

Dyma'r siroedd:

Hanes "Siroedd" Cymru[golygu]

Erbyn 1066 roedd Lloegr gyfan wedi cael ei rhannu'n siroedd, ond nid oedd gan Gymru siroedd tan y 13eg ganrif. Aberteifi a Chaerfyrddin a sefydlwyd yn gyntaf a hynny yn y 1240au. Ym 1284 rhannwyd "Tywysogaeth Gwynedd" yn dair sir: Môn, Caernarfon a Meirionnydd. Gellir edrych ar y drefn newydd hon felly fel trefn Saesnig a fwriwyd ar Gymru wedi syrthio'ryn ystod blynyddoedd olaf y Tywysog Llywelyn II. Cyn diwedd y ganrif roedd y Fflint hithau wedi'i chlensio'n sir a olygai fod bron i hanner tiriogaeth Cymru o dan reolaeth coron Lloegr. Y Mers oedd yn weddill, a chafwyd gwared a nhw trwy ddefnyddio y Ddeddf Uno1536 gan greu Sir Benfro, Sir Drefaldwyn, Sir Ddinbych, Sir Faesyfed, Sir Forgannwg, Sir Frycheiniog a Sir Fynwy. Dyna gyfanswm o 13 sir. Y mwyaf oedd Sir Gaerfyrddin (246,168ha) a Sir y Fflint (65,975ha). Cawsant eu mapio gan John Speed ac eraill ac fe'u derbyniwyd yn frwd gan y Boneddigion.

Yn 1974 diddymwyd yr 13 sir. Yn eu lle sefydlwyd y siroedd cadwedig uchod.

NUTS gan Eurostat[golygu]

O fewn Eurostats y Nomenclature of Territorial Units for Statistics (NUTS), ystyrir Cymru yn rhanbarth lefel-1, gyda'r côd "UKL", ac a isrennir fel a ganlyn:

NUTS 1 Côd NUTS 2 Côd NUTS 3 Côd
Cymru UKL Gorllewin Cymru a Chymoedd De Cymru UKL1 Ynys Môn UKL11
NUTS 3 regions of Wales map.svg Gwynedd UKL12
Conwy a Sir Ddinbych UKL13
De-orllewin Cymru (Ceredigion, Sir Gaerfyrddin, Sir Benfro) UKL14
Central Valleys (Merthyr Tudful, Rhondda Cynon Taf) UKL15
Gwent Valleys (Blaenau Gwent, Caerffili, Torfaen) UKL16
Pen-y-bont ar Ogwr (sir) a Castell-nedd Port Talbot UKL17
Swansea UKL18
Dwyrain Cymru UKL2 Sir Fynwy a Chasnewydd UKL21
Caerdydd a Bro Morgannwg UKL22
Sir y Fflint a Wrecsam UKL23
Powys UKL24

Heddluoedd a gwasanaethau tân[golygu]

Heddluoedd[golygu]

Prif erthygl: Heddluoedd Cymru.

Ceir pedwar heddlu yng Nghymru:

Wales Police Numbered.png
  1. Heddlu Gogledd Cymru
  2. Heddlu Dyfed-Powys
  3. Heddlu De Cymru
  4. Heddlu Gwent

Gwasanaethau tân ac achub[golygu]

Ceir tri gwasanaeth tân ac achub yng Nghymru:

Wales fire services numbered.png
  1. Gwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru
  2. Gwasanaeth Tân ac Achub Canolbarth a Gorllewin Cymru
  3. Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru

Gweler hefyd[golygu]

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Beckett, J V (2005). City Status in the British isles, 1830 - 2002. Aldershot: Ashgate Publishing, tud. 133 - 135. ISBN 0754650677
  2. Gwefan www.gov.uk; adalwyd 6 Ionawr 2014


Siroedd a Dinasoedd Cymru Map Cymru 1996 heb enwau.svg

Siroedd, Bwrdreistrefi Sirol a Dinasoedd presennol
Abertawe | Blaenau Gwent | Bro Morgannwg | Caerdydd | Caerffili | Casnewydd | Castell-nedd Port Talbot | Ceredigion | Conwy | Gwynedd | Merthyr Tudful | Pen-y-bont ar Ogwr | Powys | Rhondda Cynon Taf | Sir Benfro | Sir Ddinbych | Sir Fynwy | Sir y Fflint | Sir Gaerfyrddin | Torfaen | Wrecsam | Ynys Môn
Siroedd gweinyddol 1974-1996
Clwyd | De Morgannwg | Dyfed | Gorllewin Morgannwg | Gwent | Gwynedd | Morgannwg Ganol | Powys
Siroedd gweinyddol cyn ad-drefnu 1974
Sir Aberteifi | Sir Benfro | Sir Drefaldwyn | Sir Ddinbych | Sir Fynwy | Sir Faesyfed | Sir Feirionnydd | Sir Fôn | Sir Forgannwg | Sir Frycheiniog | Sir y Fflint | Sir Gaerfyrddin | Sir Gaernarfon