Llywodraeth leol yng Nghymru

Cymru

Mae'r erthygl hon yn rhan o'r gyfres ar: wleidyddiaeth a llywodraeth Cymru

Llywodraeth Prif Weinidog: Carwyn Jones Dirprwy Brif Weinidog: Ieuan Wyn Jones Cabinet Cwnsler Cyffredinol: John Griffiths Pleidiau Gwleidyddol Cynulliad Cenedlaethol Cyfraith Gyfoes Cymru Mesurau rhestr Gorchymyn Cymhwysedd Deddfwriaethol Offerynnau Statudol Llywydd: Dafydd Elis-Thomas Prif Weithredwr a Chlerc: Claire Clancy Comisiwn y Cynulliad Aelodau (ACau): 2007 Etholaethau a rhanbarthau etholiadol Etholiadau: 1999, 2003, 2007, 2011 Cymru o fewn y DU Llywodraeth ei Mawrhydi Ysgrifennydd Gwladol: Cheryl Gillan Swyddfa Cymru Prif Bwyllgor Pwyllgor Dethol Deddf Llywodraeth Cymru 2006 Etholaethau'r DU Etholaethau Cymru Etholiadau: 1979, 1983, 1987, 1992, 1997, 2001, 2005, 2010 Cymru o fewn yr UE Senedd Ewrop Etholaeth Senedd Ewrop Etholiadau: 1979, 1984, 1989, 1994,    1999, 2004, 2009 Isadrannau Cymru Awdurdodau unedol Cymru Siroedd cadw yng Nghymru Siroedd Cymru cyn ad-drefnu 1974 Rhestr dinasoedd yng Nghymru Rhestr trefi Cymru Rhestr cymunedau Cymru Gweithgarwch gwleidyddol Cenedlaetholdeb Heddychiaeth Pleidiau gwleidyddol

Rhennir Cymru yn 22 o awdurdodau unedol, sef siroedd, bwrdeistrefi sirol a dinasoedd (gyda statws sirol). Cynrychiolir yr awdurdodau lleol sy'n gweinyddu'r siroedd hyn gan Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru.

Fe benodir Arglwydd Raglaw gan y Frenhines i'w chynrychioli yn yr wyth sir gadwedig.

Dinasoedd

Pum dinas sydd yng Nghymru: yn ogystal â'r tri awdurdod unedol sydd â statws dinas, mae gan gymunedau Bangor a Tyddewi statws dinas a gadarnheir gan freintlythyrau.

• Abertawe
• Bangor
• Caerdydd
• Casnewydd
• Tyddewi

Yn hanesyddol roedd Llanelwy yn ddinas, gan iddi fod yn ganolfan esgobaeth, a chyfeirir ati fel dinas yn Encyclopædia Britannica 1911. Er hyn nid oedd statws dinas swyddogol gan Lanelwy. Pan roddwyd statws dinas i Dyddewi ym 1994 fe ymgeisiodd gyngor cymuned Llanelwy am yr un statws trwy ddeiseb. Gwrthodwyd y ddeiseb gan nad oedd unrhyw dystiolaeth o siarter neu freintlythyrau yn cael eu rhoi i'r dref yn y gorffennol, fel yn achos Tyddewi. Aflwyddiannus oedd ceisiadau am statws dinas mewn cystadlaethau yn 2000 a 2002.

Awdurdodau unedol

Gwynedd Powys Dinb. Sir Gaerfyrddin Ceredigion Penfro Conwy Ynys Môn 1 5 2 3 4 6 Fynwy 7 8 9 10 11 Wrec. Fflint Môr Hafren Môr Iwerddon Lloegr

Abertawe Castell-Nedd Port Talbot Pen-y-bont ar Ogwr Bro Morgannwg Caerdydd Casnewydd Rhondda Cynon Taf Merthyr Tudful Caerffili Torfaen Blaenau Gwent

Cymunedau

Prif erthyglau: Cymuned (Cymru) a Rhestr cymunedau Cymru.

Cymuned yw'r uned leiaf o lywodraeth leol yng Nghymru.

Siroedd cadwedig

Pan adrefnwyd llywodraeth leol yng Nghymru yn 1974 diddymwyd yr hen siroedd gweinyddol a chreuwyd wyth sir newydd yn eu lle. O'r siroedd hyn, mae Powys a Gwynedd yn dal i fodoli ond gyda newidiadau i'w ffiniau, yn enwedig yn achos Gwynedd a chollodd Ynys Môn ac a welodd yr ardaloedd gogledd-ddwyreiniol yn mynd yn rhan o Fwrdeistref Sirol Conwy. Mae siroedd 1974-1996 yn cael eu disgrifio'n swyddogol fel siroedd cadwedig ar gyfer rhai pwrpasau seremonïol ond heb unrhyw ran mewn llywodraeth leol.

Dyma'r siroedd:

• Clwyd
• De Morgannwg
• Dyfed
• Gorllewin Morgannwg
• Gwent
• Gwynedd
• Morgannwg Ganol
• Powys

Heddluoedd a gwasanaethau tân

Heddluoedd

Prif erthygl: Heddluoedd Cymru.

Ceir pedwar heddlu yng Nghymru:

Heddlu Gogledd Cymru Heddlu Dyfed-Powys Heddlu De Cymru Heddlu Gwent

Gwasanaethau tân ac achub

Ceir tri gwasanaeth tân ac achub yng Nghymru:

Gwasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru Gwasanaeth Tân ac Achub Canolbarth a Gorllewin Cymru Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru

Gweler hefyd

• Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru
• Cymunedau Cymru (Trefi a Chymunedau Cymru)
• Rhestr Siroedd a Dinasoedd Cymru yn ôl y canran o siaradwyr Cymraeg
• Siroedd Cymru cyn ad-drefnu 1974