Iaith ymasiadol

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio

Math o iaith synthetig sy'n gwrthgyferbynnu gydag ieithoedd dodiadol gan ei thueddiad cryf i ymasio morffemau i mewn i'w gilydd yw iaith ymasiadol. Yr ieithoedd ymasiadol mwyaf amlwg yw'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

Enghraifft da o forffemau wedi'u hymasio yw'r gair Lladin bonus, "da". Mae'r terfyniad -us yn gyfuniad o dri morffem wedi'u hymasio i'w gilydd; mae'r terfyniad yn amgodio'r genedl wrywaidd, y cyflwr goddrychol, a'r rhif unigol. Os bydd angen newid un o'r morffemau hyn, byddai angen defnyddio terfyniad arall.

Mae gan ieithoedd ymasiadol nifer o ffurfiau afreolaidd. Ni ddigwyddai hyn mewn iaith ddodiadol gan fod pob elfen synthetig yn cadw ystyr ei hun. Fe gredir bod ieithoedd ymasiadol yn tarddu o ieithoedd dodiadol er nad oes tystiolaeth o iaith yn ymasio morffemau glynedig i gadarnhau hyn. Ar y llaw arall mae ieithoedd ymasiadol yn dueddol o golli eu ffurfdroadau dros y canrifoedd. Mae rhai ieithoedd yn gwneud hyn yn gyflymach nag eraill [1], er enghraifft, mae'r ieithoedd Slafonig yr un mor ymasiadol â Phroto-Indo-Ewropeg ond mae Saesneg ac Afrikaans bron yn ddadelfennol.

Nodwedd arall o ieithoedd ymasiadol yw eu system o ogwyddiadau. Er enghraifft yn Almaeneg mae banodau yn gogwyddo yn ôl cenedl a chyflwr[2]:

Cyflwr goddrychol: der (gwrywaidd) die (benywaidd) das (niwtral) die (lluosog)
Cyflwr genidol: den (gwrywaidd) die (benywaidd) das (niwtral) die (lluosog)
Cyflwr genidol: des (gwrywaidd) der (benywaidd) des (niwtral) der (lluosog)
Cyflwr derbyniol: dem (gwrywaidd) der (benywaidd) dem (niwtral) den (lluosog)

Mae'r Gymraeg hefyd yn ymasiadol, er enghraifft mae'r gair ffyrdd yn cynnwys dau forffem wedi'u hymasio; ffordd a'r lluosog.

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Deutscher, Guy (2005) The Unfolding of Language, William Heinemann, Llundain.
  2. Griesbach, Heinz / Schulz, Dora (1960): Grammatik der deutschen Sprache, Max Hueber Verlag, München.

Gweler hefyd[golygu]