Cymdeithas yr Iaith

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Logo cymdeithas yr iaith.gif
Tafod-y-ddraig-coch-ar-wyn.svg
Tafod y Ddraig - logo'r gymdeithas
Sefydlwyd 4 Awst 1962
Gwefan http://www.cymdeithas.org/


Mudiad sy'n ymgyrchu dros y Gymraeg yw Cymdeithas yr Iaith. Sefydlwyd y gymdeithas ar y pedwerydd o Awst 1962 ym Morgannwg.

Hanes y Gymdeithas[golygu]

Sefydlwyd y Gymdeithas ar 4 Awst, 1962 yn ystod Ysgol Haf Plaid Cymru ym Mhontarddulais. Roedd darlith Saunders Lewis, Tynged yr Iaith, yn ysbrydoliaeth i sefydlu'r Gymdeithas yn ogystal ag ymgyrch papur treth gan Eileen a Trefor Beasley.

Y brotest gyntaf, ar Bont Trefechan.

Yn Chwefror 1963 gwelwyd y brotest gyntaf pan ataliwyd y traffig ar Bont Trefechan, Aberystwyth gan fyfyrwyr o Aberystwyth a Bangor. Sefydlwyd y gangen gyntaf o'r Gymdeithas ym Mangor gan Owain Owain yn Hydref 1963 - a oedd hefyd yn gyfrifol am sefydlu unig lais y Gymdeithas, sef Tafod y Ddraig.

Yn ystod y 1960au a'r 1970au bu nifer o brotestiadau di-drais tebyg i brotestiadau hawliau sifil gogledd America, a charcharwyd neu ddirwywyd ymgyrchwyr megis yr arweinydd brwd a'r canwr poblogaidd Dafydd Iwan.

Enillwyd rhai consesiynau gan y Llywodraeth gan gynnwys Deddf Iaith 1967 a chynhyrchwyd ffurflenni dwyieithog gan rai cyrff cyhoeddus.

Am gyfnod peintiwyd neu ddifrodwyd arwyddion ffyrdd uniaith Saesneg ar hyd a lled Cymru gan gefnogwyr y Gymdeithas ac arweiniodd yr ymgyrch hon at sefydlu'r egwyddor o arwyddion dwyieithog yng Nghymru.

Darlledu[golygu]

Un o brotestiadau'r Gymdeithas yn galw am arwyddion ffordd dwyieithog, 1972

Ar ddechrau'r 1970au dechreuodd Cymdeithas yr Iaith ymgyrchu dros wasanaeth darlledu radio a theledu Cymraeg.

Gwrthododd rhai protestwyr â phrynu trwyddedau teledu a bu eraill yn dringo mastiau darlledu ac yn ymyrryd â stiwdios teledu.

Cynyddodd y pwysau ar yr awdurdodau darlledu i gynnig gwasanaeth Cymraeg ac yn 1977 sefydlwyd Radio Cymru gan y BBC.

Roedd cynlluniau hefyd i sefydlu sianel deledu ar wahân ar gyfer rhaglenni Cymraeg ond yn 1979 cyhoeddodd y Llywodraeth Geidwadol na fyddai'n cadw ei addewid i sefydlu'r fath sianel.

Gan hynny, cyhoeddodd Gwynfor Evans y byddai'n dechrau ymprydio oni fyddai'r Llywodraeth yn anrhydeddu ei haddewid. Achosodd y penderfyniad hwn gryn gynnwrf ac ofnid y gallai arwain at ymgyrchu treisgar.

Yn y pen draw ildiodd y Llywodraeth i'r pwysau a chyhoeddwyd ym mis Medi 1980 y darlledid rhaglenni teledu Cymraeg ar y bedwaredd sianel newydd. Lansiwyd Sianel Pedwar Cymru (S4C) yn 1982.

Erbyn heddiw, mae Cymdeithas yr Iaith yn galw am drafodaeth agored ar ddyfodol darlledu a'r cyfryngau newydd yn Gymraeg, a sut gellir sicrhau lle blaenllaw i'r Gymraeg yn y datblygiadau hyn.

Ymysg y pynciau maent yn ymgyrchu amdanynt mae:

Stamp answyddogol yn dathlu 25ain pen-blwydd y Gymdeithas
  • Y trafodaethau ynglŷn â dyfodol S4C
  • Papur gwyrdd y llywodraeth ar siarter newydd y BBC
  • Effaith diffodd signalau teledu analog o fewn tair blynedd
  • Cyfleoedd newydd radio a theledu lleol
  • Y we a phlatfformau newydd o gyfathrebu
  • Ariannu'r chwyldro digidol yn Gymraeg
  • Hybu'r rhithfro

Ym mis Ionawr 2011, cyhoeddwyd fod yr academydd Dr Simon Brooks, llywydd Plaid Cymru - Jill Evans, yn ogystal a'r cerddorion Gai Toms, Bryn Fôn a Dafydd Iwan ymhlith cant o bobl a wrthododd i dalu eu trwydded teledu, fel rhan o brotest Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn erbyn y cynlluniau arfaethedig i dorri cyllideb y sianel deledu Gymraeg S4C, a'r bwriad i drosglwyddo cyfrifoldeb ariannu'r sianel i ddwylo'r BBC.[1]

Deddf Eiddo[golygu]

Cred Cymdeithas yr Iaith fod dyfodol yr iaith Gymraeg yn dibynnu ar sefydlu dyfodol i gymunedau lleol ym mhob rhan o Gymru. Credant fod polisïau teg ym maes tai a chynllunio yn gwbl hanfodol.

Maent yn galw am i'r awdurdodau sicrhau bod gan bobl y gallu i brynu neu rentu tai yn eu cymunedau, ac i beidio â rhoi caniatâd i ddatblygiadau tai a all niweidio'r gymuned leol, yr iaith Gymraeg neu'r amgylchedd naturiol.

Ar ddechrau 2004, cychwynnodd Cymdeithas yr Iaith ar flwyddyn o ymgyrchu, er mwyn tynnu sylw at yr angen am Ddeddf Eiddo i Gymru.

Ar Fawrth 11 2014, lansiodd aelodau'r mudiad "Bil Eiddo a Chynllunio er budd ein Cymunedau (Cymru)" yn y Senedd ym Mae Caerdydd.

Hawliau i'r Gymraeg[golygu]

Poster yn hysbysebu Rali Deddf Iaith Newydd yng Nghaerdydd ym mis Hydref 2005.

Ar ddechrau yr 21ain ganrif, galwodd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg am Ddeddf Iaith Newydd i Gymru, a fyddai'n ateb anghenion y Gymraeg yn yr oes fodern ac yn sicrhau bod gan bawb yr hawl i ddefnyddio'r iaith ym mhob agwedd o fywyd, gan gynnwys:

  • rhoi statws swyddogol i'r Gymraeg
  • sicrhau gwasanaeth Cymraeg gan y sector breifat (cymharwch â Québec, lle mae deddfau iaith yn effeithio busnesau preifat hefyd)
  • sicrhau lle i'r Gymraeg yn y chwyldro technolegol

Dadleuodd y dylai pethau, megis biliau ffôn neu ffurflen er enghraifft, fod ar gael yn ddwyieithog i bawb yng Nghymru. Credant na ddylai siaradwyr Cymraeg orfod mynd allan o'u ffordd i ofyn am wasanaeth yn eu hiaith eu hunain, neu fodloni ar ddefnyddio'r Saesneg, gan nad oes gwasanaeth Cymraeg ar gael. Dyma paham eu bod yn galw am Ddeddf Iaith Newydd i sicrhau fod pob math o wasanaethau ar gael yn ddwyieithog.

Yn ystod yr 1980au, dechreuodd Cymdeithas yr Iaith ymgyrchu dros Ddeddf Iaith i sicrhau fod pob cyhoeddiad a hysbysiad swyddogol yn dod yn naturiol ddwyieithog heb orfod gofyn. Ar ôl ymgyrchu caled, gorfodwyd y Llywodraeth Geidwadol i ymateb. Serch hynny, cred lawer fod Deddf Iaith 1993 yn rhy wan.

Yn ôl y Ddeddf byddai bwrdd statudol yn cael ei sefydlu i hyrwyddo'r Gymraeg a byddai cyrff cyhoeddus yn gorfod paratoi cynlluniau iaith i ddangos sut yr oeddynt am roi triniaeth deg i'r Gymraeg. Cred y Gymdeithas fod y mesurau hyn yn 'ddi-ddannedd, ddiddim.'

Ar ddechrau 2007, cyhoeddodd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ei Fesur yr Iaith Gymraeg, mesur a lwyddodd arwain at basio Fesur y Gymraeg (Cymru) 2011 a sefydlodd statws swyddogol i'r Gymraeg, bron i 50 mlynedd wedi i aelodau'r mudiad eistedd ar bont Trefechan yn galw am y polisi, a swydd Comisiynydd y Gymraeg.

Fodd bynnag, ni sefydlodd y Mesur hawl statudol cyffredinol i'r Gymraeg, o ganlyniad ail-enwodd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ei grŵp ymgyrchu o'r "ymgyrch deddf iaith" i'r "grŵp hawliau".

'Gwnewch bopeth yn Gymraeg'[golygu]

Cyn y 1960au tueddai'r Gymraeg fod yn iaith yr aelwyd a'r capel a phrin oedd y defnydd o'r iaith mewn cylchoedd eraill. Ond gyda'r adfywiad yn y diddordeb yn y Gymraeg a'r ymgyrchu ar ei rhan, gwelwyd cynnydd yn y mudiadau a chymdeithasau a hyd yn oed busnesau a weithredai drwy gyfrwng y Gymraeg. Cyhoeddwyd llawer mwy o lyfrau Cymraeg a sefydlwyd dwsinau o bapurau bro Cymraeg ledled Cymru.

Defnyddiwyd y Gymraeg fwyfwy mewn bywyd cyhoeddus ac yr oedd y Cynulliad Cenedlaethol a sefydlwyd yn 1999 wedi'i gyfundrefnu i weithredu'n ddwyieithog.

Ymateb i ganlyniadau Cyfrifiad 2011[golygu]

Delwedd:Maniffesto Byw.jpg
Maniffesto Byw - Rhagfyr 2012

Yn dilyn canlyniadau argyfyngus Cyfrifiad 2011, cynhaliodd y mudiad cyfres o raliau ar hyd a lled Cymru. Yn y rali gyntaf yng Nghaernarfon cyhoeddodd y mudiad Maniffesto Byw ar gyfer Cymunedau Byw gyda degau o bolisiau wedi eu llunio er mwyn cryfhau'r Gymraeg. Lansiodd y grŵp pwyso slogan "Dwi eisiau byw yn Gymraeg" yn yr un rali.

Ar Chwefror 6ed 2013 a Gorffennaf 4ydd 2013, cwrddodd dirprwyiaeth o’r Gymdeithas â'r Prif Weinidog Carwyn Jones i bwyso am newidiadau polisi. Ar Chwefror 6ed 2013, addawodd Carwyn Jones i'r Gymdeithas y byddai’n asesu effaith iaith y gyllideb ar y Gymraeg.[angen ffynhonnell] Hyd heddiw, nid oes asesiad wedi ei gyhoeddi.

Cyhoeddwyd fersiwn diwygiedig o'r Maniffesto Byw ym mis Gorffennaf 2013, yn dilyn ymgynghoriad cyhoeddus a chyfarfod cyffredinol arbennig pan basiwyd nifer o welliannau i'r Maniffesto.

Ym mis Awst 2013, ysgrifennodd y mudiad at y Prif Weinidog Carwyn Jones gan roi chwe mis iddo ddatgan ei fwriad i gyflawni chwe newid polisi er lles yr iaith:

1. Addysg Gymraeg i Bawb

2. Tegwch Ariannol i'r Gymraeg

3. Gweinyddu'n fewnol yn Gymraeg

4. Safonau Iaith i Greu Hawliau Clir

5. Trefn Cynllunio er budd ein Cymunedau

6. Y Gymraeg yn greiddiol i Ddatblygu Cynaliadwy

Ni chafwyd datganiad o fwriad gan Carwyn Jones erbyn 1 Chwefror 2014, felly cychwynodd y mudiad ymgyrch weithredol a chynhaliwyd nifer o brotestiadau ar hyd a led y wlad.

Llwyddiannau'r Mudiad[golygu]

Yn ôl gwefan y mudiad, cyfrannodd ymgyrchoedd Cymdeithas yr Iaith at sicrhau nifer o fuddugoliaethau megis y canlynol:

1960au - Arwyddion Ffyrdd Cymraeg

1970/80au - Sianel Deledu Cymraeg

1990au - Deddf Iaith 1993

2000au - Ymgyrchu dros Ddeddf Iaith Newydd

2010 - Statws Swyddogol i'r Gymraeg ym Mesur y Gymraeg (2011)

2011 - Sefydlu'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol

Y Tafod[golygu]

Prif erthygl: Y Tafod.

Cylchgrawn Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yw'r Tafod. Mae'n cael ei gyhoeddi tua phedair gwaith y flwyddyn, i gyd-daro gyda digwyddiadau pwysig megis Cyfarfod Cyffredinol Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, Eisteddfod yr Urdd, a'r Eisteddfod Genedlaethol.

Ymgyrch NA i 8000 o dai yng Ngwynedd a Môn[golygu]

Cynhaliwyd protest gan Cymdeithas yr Iaith yn Nghaernarfon ddydd Sadwrn y 29ain o Fawrth yn gwrthwynebu'r cynlluniau i adeiladu 8000 o dai yng Ngwynedd a Môn. Yn ôl erthygl ar wefan Cymdeithas yr Iaith, daeth 300 o brotestwyr yno. Ymysg y siaradwyr oedd yr awdures a'r ymgyrchwraig, Angharad Tomos, a Robin Farrar, Cadeirydd Cymdeithas yr Iaith. Y pryder yw na fydd y bobl a fydd yn symud i'r tai newydd yn siarad y Gymraeg, a bydd hynny'n rhoi 'mwy o bwysau ar yr iaith Gymraeg'.

Aelodau Nodedig[golygu]

Gweler hefyd[golygu]

Dolenni allanol[golygu]

Cyfeiriadau[golygu]