Catrin o Ferain

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Portread o Catrin o Ferain, mwy na thebyg gan Adriaen Van Cronenburgh, yr arlunydd o ogledd yr Iseldiroedd. Mae'r benglog yn digwydd yn aml mewn portreadau o'r 16eg ganrif ac yn cynrychioli'r hyn sy'n ein hwynebu ar ddiwedd ein hoes h.y. ein marwoldeb. Cedwir y llun yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd wedi iddo am gyfnod fod yng nghasgliad Hermann Wilhelm Göring.[1]

Boneddiges o Gymraes oedd Catrin o Ferain[2] (neu Catrin o'r Berain[3] ac weithiau Catrin Tudur[4]) (153427 Awst 1591). Ei llysenw oedd "Mam Cymru", roedd hi'n or-wyres i Harri VII, brenin Lloegr, ac yn ferch ddeallus a phwerus iawn.

Hanes[golygu]

Merch Tudur ap Robert Fychan a Jane Velville (merch Syr Roland de Velville, mab gordderch Harri VII, brenin Lloegr), oedd hi. Roedd hi'n berchen ystadau eang yn Nyffryn Clwyd, yn cynnwys ei phlasty teuluol yng Nghefn Berain ger Llanefydd, ynghyd â phlas Penmynydd, hen gartref Tuduriaid Môn.

Roedd Catrin yn adnabyddus fel noddwraig y beirdd. Canodd y bardd Wiliam Cynwal iddi fel 'cannwyll Gwynedd' mewn cwpled sydd bellach yn enwog. Dyma'r cwpled enwog, wedi'i ddilladu mewn orgraff fodern:

Catrin wych, wawr ddistrych wedd,
Cain ei llun, cannwyll Wynedd.[5]

Priodasau a phlant[golygu]

Priododd bedair gwaith:

  1. Syr Siôn Salsbri o Leweni
  2. Syr Rhisiart Clwch (Richard Clough) o Ddinbych
  3. Maurice Wynn o Wydir
  4. Edward Thelwall o Blas-y-ward, Dinbych
Plant

Cafodd chwech o blant ac un-deg-chwech o wyrion ac wyresau[4]: Dyma'r plant o'r 4 priodas:

  1. Thomas (g. c. 1564), a John (g. 1565 neu 1566)
  2. Anne (g. 1568), a briododd Roger Salusbury, a Mary (g. 1569), a briododd William Wynn, Melai.
  3. Edward, a Jane
  4. dim plant

Marwolaeth[golygu]

Bu farw ar 27 Awst, 1591 ac fe'i claddwyd yn Llanefydd ar y cyntaf o Fedi.

Disgynnydd

Ffuglen[golygu]

Ceir tair nofel hanesyddol nodedig am Catrin a'i hoes gan R. Cyril Hughes, sef:

  • Catrin o Ferain (Gwasg Gomer, 1975)
  • Dinas Ddihenydd (Gwasg Gomer, 1976)
  • Castell Cyfaddawd (Gwasg Gomer, 1984)

Storiau a honiadau amdani[golygu]

Credir fod y bardd William Shakespeare wedi sgwennu soned am ei mab John. Un chwedl leol arall, o ardal Dinbych yw mai Catrin oedd mam William.[6]

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Gwefan Wales on Line; adalwyd 18 Ionawr 2014.
  2. John Davies, Hanes Cymru (Penguin, 1992), tud. 259; R. Cyril Hughes, Catrin o Ferain (1975); Meic Stephens (gol.), Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru.
  3. Y Llyfrgell Genedlaethol
  4. 4.0 4.1 Gwefan y BBC
  5. Wiliam Cynwal. Dyfynnir gan R. Cyril Hughes ar wynebddalen ei nofel Catrin o Ferain (1975).
  6. The Free Library

Dolenni allanol[golygu]