Catrin o Ferain

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Portread o Catrin o Ferain, mwy na thebyg gan Adriaen Van Cronenburgh, yr arlunydd o ogledd yr Iseldiroedd. Mae'r benglog yn digwydd yn aml mewn portreadau o'r 16eg ganrif ac yn cynrychioli'r hyn sy'n ein hwynebu ar ddiwedd ein hoes h.y. ein marwoldeb. Cedwir y llun yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd wedi iddo am gyfnod fod yng nghasgliad Hermann Wilhelm Göring.[1]

Boneddiges o Gymraes oedd Catrin o Ferain[2] (neu Catrin o'r Berain[3] ac weithiau Catrin Tudur[4]) (153427 Awst 1591). Ei llysenw oedd "Mam Cymru", roedd hi'n or-wyres i Harri VII, brenin Lloegr, ac yn ferch ddeallus a phwerus iawn.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Merch Tudur ap Robert Fychan a Jane Velville (merch Syr Roland de Velville, mab gordderch Harri VII, brenin Lloegr) ydoedd, drwy berthynas Harri a Llydawes ddienw.[5][6] Roedd hi'n berchen ystadau eang yn Nyffryn Clwyd, yn cynnwys ei phlasty teuluol yng Nghefn Berain, Sir Ddinbych ger Llanefydd a phlas Penmynydd, hen gartref Tuduriaid Môn.

Roedd Catrin yn adnabyddus fel noddwraig y beirdd. Canodd y bardd Wiliam Cynwal iddi fel 'cannwyll Gwynedd' mewn cwpled sydd bellach yn enwog. Dyma'r cwpled enwog, wedi'i ddilladu mewn orgraff fodern:

Catrin wych, wawr ddistrych wedd,
Cain ei llun, cannwyll Wynedd.[7]

Bu farw ar 27 Awst, 1591 ac fe'i claddwyd yn Llanefydd ar y cyntaf o Fedi.

Priodasau a phlant[golygu | golygu cod y dudalen]

Priododd bedair gwaith:

  1. Syr Siôn Salsbri o Leweni
  2. Syr Rhisiart Clwch (Richard Clough) o Ddinbych
  3. Maurice Wynn o Wydir
  4. Edward Thelwall o Blas-y-ward, Dinbych
Y Myddelton Arms, Rhuthun, a godwyd mewn arddull Iseldireg gan Rhisiart Clwch a fu'n gweithio yn Antwerp.

Siôn Salsbri[golygu | golygu cod y dudalen]

Priododd Siôn (neu John) Salsbri pan oedd yn 22 oed. Roedd ef yn fab i Syr John Salusbury (m. 1578) o Lewenni. Bu farw ei gŵr ym Mai neu Fehefin 1566, wedi priodas o 9 mlynedd.[6] Roedd ganddynt ddau fab: Thomas (g. c. 1564), a John (g. 1565 neu 1566).

Rhisiart Clwch[golygu | golygu cod y dudalen]

Marsiandiwr cyfoethog iawn oedd Rhisiart, a sefydlodd y Royal Exchange yn Llundain gyda'i bartner cusnes Sir Thomas Gresham.[8] Yn 1567 dychwelodd Rhisiart o Antwerp, lle bu'n gweithio a chododd ddau dŷ: Bach-y-graig a Phlas Clough. Dyma'r ddau dŷ cyntaf yng Nghymru i gael eu codi allan o frics. Wedi iddo farw, etifeddodd ei fab o'i briodas cyntaf Plas Clough.[9] Cafodd ddwy ferch o'i briodas gyda Chatrin o Ferain: Anne (g. 1568), a briododd Roger Salusbury, a Mary (g. 1569), a briododd William Wynn, Melai.

Wedi chwe mlynedd o briodas gyda Chatrin, bu farw. Mae'n fwy na phosibl iddo gael ei wenwyno gan ei fod yn gwneud gwaith ysbio ar ran Elizabeth I.[8]

Maurice Wynn[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn dilyn marwoaeth cynamserol Rhisiart, priododd Catrin Maurice Wynn[10] o Wydir, Dyffryn Conwy. Cawsant ddau o blant: Edward, a Jane. Roedd yn Siryf Sir Gaernarfon a phan fu farw, gadwyd Catrin yn un o bobl cyfoethocaf gwledydd Prydain.

Edward Thelwall[golygu | golygu cod y dudalen]

Y bedwaredd briodas oedd i Edward Thelwall o Blas-y-Ward; ni chawsant blant a bu farw Catrin o flaen Edward. Mab hynaf Simwnt Thelwall o'i briodas gyntaf oedd Edward. Ysgrifennodd y bardd Robert Parry, Henllan, (fl. 1540?-1612?), farwnad i Catrin yn dilyn ei marwolaeth.[11]

Plant[golygu | golygu cod y dudalen]

Cafodd chwech o blant ac un-deg-chwech o wyrion ac wyresau[4]: Dyma'r plant o'r 4 priodas:

  1. Thomas (g. c. 1564), a John (g. 1565 neu 1566)
  2. Anne (g. 1568), a briododd Roger Salusbury, a Mary (g. 1569), a briododd William Wynn, Melai.
  3. Edward, a Jane
  4. dim plant


Disgynnydd

Ffuglen[golygu | golygu cod y dudalen]

Ceir tair nofel hanesyddol nodedig am Catrin a'i hoes gan R. Cyril Hughes, sef:

  • Catrin o Ferain (Gwasg Gomer, 1975)
  • Dinas Ddihenydd (Gwasg Gomer, 1976)
  • Castell Cyfaddawd (Gwasg Gomer, 1984)

Storiau a honiadau amdani[golygu | golygu cod y dudalen]

Credir fod y bardd William Shakespeare wedi sgwennu soned am ei mab John. Un chwedl leol arall, o ardal Dinbych yw mai Catrin oedd mam William.[12]

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

Dolenni allanol[golygu | golygu cod y dudalen]