Caerwys

Caerwys Sir y Fflint

Caerwys

Tref fechan yn Sir y Fflint yw Caerwys, a leolir 8 km (5 milltir) i'r de-orllewin o Dreffynnon. (Cyfeirnod OS: SJ 128 729). Yng Nghyfrifiad 2001 roedd y boblogaeth yn 1,315.

Hanes

Credai rhai archaeolegwyr a hynafiaethwyr fod y dref yn sefyll ar safle hen gaer Rufeinig Varis, ond erbyn heddiw credir mai ger Llanelwy oedd y safle. Mae enw'r dref yn golygu "caer y gwysiau", ac efallai'n deillio o'r ffaith fod llys yn cael ei chynnal yno hyd y 16eg ganrif.

Cynhaliwyd dwy eisteddfod bwysig yng Nghaerwys yn 1523 a 1567 i bennu rheolau Cerdd Dafod a Cherdd Dant ac i roi trefn ar feirdd a chantorion. Roedd nifer o feirdd gorau'r cyfnod, fel Tudur Aled, Simwnt Fychan a Gruffudd Hiraethog, yn bresennol. (Am fanylion pellach gweler: Eisteddfod Caerwys 1523 ac Eisteddfod Caerwys 1567).

Mae cysylltiad agos rhwng Caerwys â Philadelphia. Hwyliodd meddyg lleol, Thomas Wynne, mewn llong o'r enw Welcome yn 1682 gyda William Penn. Roedd Wynne yn un o sefydlwyr Philadelphia a daeth yn gadeirydd (neu 'Siaradwr') cyntaf y cynulliad cenedlaethol yno yn ogystal a bod yn farnwr rhanbarthol. Seiliwyd cynllun stryd gwreiddiol Philadelphia ar Gaerwys. Mae enwau Cymraeg i'w gweld ym mhobman yno, ac mae llawer o'r adeiladau yn gopiau o adeiladau a geir yng Nghaerwys.

Yr eglwys

Er nad yw'r eglwys bresenol yn hen iawn nid yw heb ddiddordeb. Fe'i cysegrir i Fihangel Sant. Mae'r bedyddfaen yn dyddio o 1661 a cheir sgriniau pren hynafol yng nghapel y gogledd. Un o'r creiriau mwyaf diddorol yw clawr arch garreg ac arno ffigwr cerfiedig gwraig, sydd efallai i'w dyddio i'r 13eg ganrif. Yn ôl traddodiad lleol, claddwyd Elizabeth Ferrers, sef gwraig i Dafydd ap Gruffudd, yn yr eglwys.

Enwogion

Ganed y llenor a diwinydd Methodistaidd Thomas Jones o Ddinbych ym Mhenucha, ger Caerwys, ym 1756.

Gweler hefyd

• Eisteddfod Caerwys 1523
• Eisteddfod Caerwys 1567

Trefi a phentrefi Sir y Fflint

Abermorddu  · Afon-wen  · Babell  · Bagillt  · Bistre  · Bretton  · Brychdyn  · Brynffordd  · Bwcle  · Caergwrle  · Caerwys  · Carmel  · Cefn-y-bedd  · Cei Connah  · Cilcain  · Coed-llai  · Coed-talon  · Cymau  · Chwitffordd  · Ewlo  · Y Fflint  · Ffrith  · Ffynnongroyw  · Glan-y-don  · Gorsedd  · Gronant  · Gwaenysgor  · Gwernymynydd  · Gwernaffield-y-Waun  · Gwesbyr  · Helygain  · Higher Kinnerton  · Yr Hob  · Licswm  · Llanasa  · Llaneurgain  · Llanferres  · Llanfynydd  · Llannerch-y-môr  · Maes-glas  · Mancot  · Mostyn  · Mynydd Isa  · Nannerch  · Nercwys  · Neuadd Llaneurgain  · Oakenholt  · Pantasaph  · Pant-y-mwyn  · Penarlâg  · Pentre Ffwrndan  · Pentre Helygain  · Pen-y-ffordd  · Pontblyddyn  · Pontybotgyn  · Queensferry  · Rhes-y-cae  · Rhosesmor  · Rhyd Talog  · Rhyd-y-ceirw  · Rhydymwyn  · Saltney  · Saltney Ferry  · Sandycroft  · Sealand  · Shotton  · Sychdyn  · Talacre  · Treffynnon  · Trelawnyd  · Trelogan  · Treuddyn  · Yr Wyddgrug  · Ysgeifiog