Bywydeg

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Bioleg
Glöyn byw

Anatomeg
Biocemeg
Bioleg cell
Bioleg ddynol
Bioleg esblygiadol
Bioleg foleciwlaidd
Bioleg forol
Botaneg
Ecoleg
Estronfioleg
Ffisioleg
Geneteg
Microfioleg
Paleontoleg
Sŵoleg
Tacsonomeg
Tarddiad bywyd

Bywydeg (neu 'fioleg') - yw'r maes gwyddonol sy'n astudio bywyd. Mae'n delio â nodweddion, dosbarthiad, ac ymddygiad organebau, sut mae rhywogaethau'n dod i fodolaeth, a'r berthynas sydd ganddynt a'i gilydd ac efo'r amgylchedd.

Escherichia coli Coedredynen
Chwilen Goliath Gafrewig
Mae bioleg yn astudio amrywiaeth o fywyd (clocwedd o'r top-chwith) E. coli, coedredynen, gafrewig, chwilen Goliath
Charles Darwin osododd y seiliau i "ddamcaniaeth esblygiad" a "detholiad naturiol".

Mae bioleg yn cwmpasu sbectrwm llydan o feysydd academaidd sy'n astudio ac archwilio pob rhan o natur.

Botaneg yw'r astudiaeth o blanhigion, Sŵoleg yw'r astudiaeth oanifeiliaid ac Anthropoleg yw'r adran o fioleg sy'n astudio bodau dynol.

Ar raddfa moleciwlaidd, astudir bywyd o fewn y pynciau: bioleg foleciwlaidd, biocemeg a geneteg foleciwlaidd.

Ar y lefel nesaf, sef y gell ceir: bioleg cell

Ar raddfeydd amlgellog, daw'r dosbarthiadau canlynol: ffisioleg, anatomeg a histoleg.

Mae bioleg ddatblygiadol yn astudio bywyd ar lefel datblygiad organeb unigol sef ontogenesis.

Yn symud i fyny'r raddfa i fwy nag un organeb, mae: geneteg sef yr astudiaeth o sut mae etifeddeg yn gweithio rhwng rhiant ac epil.

Mae etholeg yn astudio ymddygiad grŵp mwy nag un unigolyn a geneteg poblogaeth yn edrych ar yr holl boblogaeth. Mae systemateg yn astudio'r raddfa aml-rhywogaeth o linachau.

Astudir poblogaethau cyd-ddibynnol a'u cynefinoedd dan yr enwau: ecoleg a bioleg esblygiadol.

Maes dyfaliadol newydd yw: estronfioleg, sy'n archwilio i'r tebygolrwydd o fywyd y tu hwnt i'r Ddaear.

Dosbarthiad bywyd[golygu]

Prif erthygl: Dosbarthiad biolegol.
Syr Richard Owen; darganfyddwr y 'Deinosor'

Gelwir y system dosbarthiad dominyddol yn 'Tacsonomeg Linnaeus', sy'n cynnwys rhenciau ac enwau deuenwol. Caiff sut enwir organebau ei reoli gan gytundebau rhyngwladol megis Cod Ryngwladol Cyfundrefn Enwau Botanegol (ICBN), Cod Ryngwladol Cyfundrefn Enwau Sŵolegol (ICON), a Chod Ryngwladol Cyfundrefn Enwau Bacteria (ICNB). Trwy ddosbarthiad biolegol gallwn weld sut mae anifeiliaid wedi esblygu ac addasu i'w cynefinoedd.

Pethau byw[golygu]

Wikispecies-logo.svg
Gwelwch Wikispecies am fwy o wybodaeth ar ddosbarthiad biolegol

Bacteria
Archaea
Ewcaryotau

Hanes[golygu]

Prif erthygl: Hanes bioleg.

Defnyddiwyd y term (neu derm tebyg) am y tro cyntaf gan ddau wyddonydd: Karl Friedrich Burdach (1800) a Gottfried Reinhold Treviranus (Biologie oder Philosophie der lebenden Natur, 1802), ac yn annibynol tua'r un adeg gan Jean-Baptiste Lamarck (Hydrogéologie, 1802).[1][2]

Gwreiddyn y gair yw'r Groeg: βίος|βίος ('bios' neu 'bywyd'.

Tarddiad y pwnc (a sefydlwyd yn y 19eg ganrif, mewn gwirionedd, oedd meddygaeth traddodiadol a'r astudiaeth o natur sy'n tarddu o Galen ac Aristotle a addaswyd wedyn gan ffisegwyr Mwslemaidd megis al-Jahiz ac Avenzoar. Yn ystod yr Oes Aur Ewropeaidd y ddau gymhelliad mwyaf oedd y chwant am wybodaeth a'r darganfyddiadau mawr ym maes anifeiliaid gwahanol, prin a ffosiliau gan eu dosbarthu mewn modd rhesymegol.

Ymhlith y cewri byd-eang o Gymru mae:

[golygu]

Cysyniadau Allweddol Bioleg[golygu]

Mae prif ddarganfyddiadau bioleg yn cynnwys:

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Junker Geschichte der Biologie, p8.
  2. Coleman, Biology in the Nineteenth Century, pp 1–2.


Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am bywydeg
yn Wiciadur.