Brwydr Crogen

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Brwydr Crogen
Rhan o ryfeloedd annibyniaeth Cymru
Dyddiad Haf 1165
Lleoliad Crogen, Sir Wrecsam
52°56′20″N 3°06′14″W / 52.939°N 3.104°W / 52.939; -3.104
Canlyniad Buddugoliaeth i'r Cymry
Cydryfelwyr
Cymry
Gwynedd,
Powys,
a Deheubarth
Saeson
Arweinwyr
Owain Gwynedd Harri II
Nerth
anhysbys anhysbys
Anafusion a cholledion
bron dim anhysbys ond pur sylweddol
Brwydrau'r Normaniaid a'r Saeson yng Nghymru


Ymladdwyd Brwydr Crogen ger Tregeiriog, Dyffryn Ceiriog, yn 1165; cafodd y Cymry dan Owain Gwynedd fuddugoliaeth fawr ar fyddin Harri II, brenin Lloegr.

Ymladdwyd y frwydr rhywle yng nghyffiniau Tregeiriog mewn lle o'r enw Crogen (ni ddylid ei gymysgu â'r pentref bychan o'r un enw ger y Bala, sef Crogen, er bod gan y lle hwnnw le yn hanes Cymru hefyd). Er bod treflan Crogen wedi diflannu cedwir ei enw yn enwau sawl lle yn yr ardal, e.e. ffermdai Plas Crogen a Melin Crogen.

Ym 1164, roedd y Gymru rydd gyfan, teyrnasoedd Gwynedd, Powys a Deheubarth, ynghyd ag arglwyddi Cymreig Rhwng Gwy a Hafren, wedi ymuno ag Owain Gwynedd yn ei ryfel dros gadw annibyniaeth Cymru yn erbyn Harri II. Ar ôl buddugoliaethau gan y Cymry yn ardal Tegeingl, paratôdd brenin Lloegr fyddin fawr i ymosod ar Gymru. Cynulliodd byddin y Saeson yn arglwyddiaeth Croesoswallt tra arosai'r Cymry yr ochr arall i'r Berwyn. Ceisiodd Harri II arwain ei fyddin i fyny Dyffryn Ceiriog gyda'r bwriad o groesi'r Berwyn a thorri'r llinell rhwng gogledd a de Cymru, ond roedd y tywydd yn ei erbyn. Glawiodd yn drwm a suddai ei farchogion ar eu meirch rhyfel trwm i'r llaid ac felly hefyd y milwyr traed. Roedd y Cymry yn aros eu cyfle. Ar ôl aros i'r Saeson gyrraedd man cyfyng a choediog, ymosodasant ar golofnau blaen y fyddin Seisnig a'u dinistrio. Ffôdd gweddill y fyddin yn ôl i'r Gororau ac roedd ymgyrch brenin Lloegr ar ben.

Credir na fu colledion mawr, ond er hynny roedd hon yn fuddugoliaeth fawr i'r Cymry a ystyrir gan rai haneswyr yn goron ar yrfa Owain Gwynedd, neu 'Owain Fawr', chwedl Brut y Tywysogion. Dywedir i gyrff y milwyr a marchogion Seisnig gael eu claddu mewn cae ar dir fferm Crogen Wladus a elwir yn Adwy'r Beddau. Roedd traddodiad yn gwahardd ei aredig ar ôl hynny.

Ffynonellau[golygu]

  • Meic Stephens (gol.), Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru (1992). 'Brwydr Crogen'.
  • A. H. Williams, An introduction to the History of Wales, cyfrol II (Caerdydd), tt. 34-35.

Dolen allanol[golygu]